{"id":14974,"date":"2025-08-18T12:03:05","date_gmt":"2025-08-18T08:03:05","guid":{"rendered":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/?post_type=documentaire&#038;p=14974"},"modified":"2025-11-27T11:24:57","modified_gmt":"2025-11-27T07:24:57","slug":"langajism-afrikin-la-renyon-lepok-19em-siek","status":"publish","type":"documentaire","link":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/documentaires\/labolisyon\/apre-labolisyon\/langajism-afrikin-la-renyon-lepok-19em-siek\/","title":{"rendered":"Langajism afrikin La R\u00e9nyon l\u00e9pok 19\u00e8m si\u00e8k"},"content":{"rendered":"<h2>F\u00fcram\u00e9zir la-aboli la tr\u00e8te \u00e8k l\u00e9sklavaj dann bann koloni europ\u00e9in, d\u2019ot nouvo migrasyon d\u2019 trava\u00efy\u00ebr la-komanse partou dessi la t\u00e8r, sirtou dan lo deuzi\u00e8m moiti\u00e9 19\u00e8m si\u00e8k.<\/h2>\n<div style=\"width: 525px;\" class=\"wp-video\"><!--[if lt IE 9]><script>document.createElement('video');<\/script><![endif]-->\n<video class=\"wp-video-shortcode\" id=\"video-14974-1\" width=\"525\" height=\"295\" preload=\"metadata\" controls=\"controls\"><source type=\"video\/mp4\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/CHAILLOUX-CREOLE.mp4?_=1\" \/><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/CHAILLOUX-CREOLE.mp4\">https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/CHAILLOUX-CREOLE.mp4<\/a><\/video><\/div>\n<p>Po f\u00e9 marshe l\u00e9konomi plantasyon lav\u00e9 bezoin bonp\u00e9 mind\u00ebv, sinon\u00e7a po konstrui lo bann gro linfrastr\u00fckt\u00fcr dann zot koloni, bann Zeurop\u00e9in la-parti rode mind\u00ebv \u00e9tranj\u00e9 \u00ab lib \u00bb \u00e8k in kontra langajman po ranplasse dousman-dousman bann trava\u00efy\u00ebr s\u00e8rvil t\u00e9 sar dispar\u00e8te. Po \u00e9splike akoz zot i \u00fctilize lo pouvoir politik l\u00e9ta po f\u00e9 rante trava\u00efy\u00ebr z\u00e9tranj\u00e9, zot i arsorte larguman konm-koi bann zansi\u00e8n z\u00e9sklav l\u00e9 pa kapab trava\u00efye si i forse pa zot. Alorse, si o-boute i gaingne in mon\u00e9, bann Javan\u00e9, Tonkinoi, Zafrikin, Shinoi \u00e8k Zindien i kite zot p\u00e9i natal po angaje azot, po al\u00e9 trava\u00efye dann bann vi\u00e9 koloni Lam\u00e9rik, Loss\u00e9an Indien, m\u00e8m jiska bann nouvo t\u00e9ritoir dann Lafrik, Lazi, lo Passifik ke bann p\u00e9i inp\u00e9rial lav\u00e9 anvahi.<\/p>\n<p>Konm lo <em>Congr\u00e8s de Vienne<\/em> lav\u00e9 prande bann dispozisyon, konm <em>l\u2019Assembl\u00e9e constituante de la seconde R\u00e9publique<\/em> lav\u00e9 proklame labolisyon l\u00e9sklavaj lan\u00e9 1848, nor\u00e9 p\u00fc kroire t\u00e9 fine tourne po toudbon la paj la doul\u00ebr listoir la Franse. Pourtan, dan la koloni frans\u00e9 La R\u00e9nyon, lo sist\u00e8m langajism afrikin i prolonje lo tourman la tr\u00e8te dessou in makiyaj j\u00fcridik. Tou\u00e7ala po f\u00e9 marshe la k\u00fcltir kane \u00e8k lind\u00fcstri do-s\u00fck. Depi lontan lo sist\u00e8m prod\u00fcksyon lav\u00e9-f\u00e9 \u00e9n\u00e8te la tr\u00e8te bann z\u00e9sklav. Konm l\u00fc marshe rienk av\u00e8k in mind\u00ebv i sorte d\u00e9or, sist\u00e8m-la va produire lo m\u00e8m l\u00e9f\u00e9 dramatik. In kot\u00e9, la-fine kondane la tr\u00e8te bann Noir depi lan\u00e9 1815 parsk bann p\u00e9i n\u00e9na lo pouvoir l\u00e9t\u00e9 dakor po di \u00e7a t\u00e9 i sava kontr\u2019 la moral, t\u00e9 i sava kontr\u2019 la dignit\u00e9 demoun. D\u2019in ot\u2019 kot\u00e9, t\u00e9 i kontin\u00fc\u00e9 kroire kom\u00e8rse demoun-la l\u00e9t\u00e9 lo s\u00ebl mani\u00e8r trouve la mind\u00ebv po bann koloni. N\u00e9na in bonp\u00e9 zistorien la-fine amontre \u00ab lo d\u00e9kalaj nav\u00e9 rantr\u2019 la t\u00e9ori \u00e8k la r\u00e9alit\u00e9 depi ladopsyon bann form\u00fcl de <em>responsabilit\u00e9 civilisatrice<\/em> (bann nasyon Leurop) \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.9527456376438665\" aria-label=\"JOUBERT L., Le fait colonial et ses prolongements in Le Monde non Chr\u00e9tien, 15, 1950, p. 265\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n<p>D\u00e9ja, avan lo d\u00e9kr\u00e9 labolisyon l\u00e9sklavaj, bann plant\u00ebr La R\u00e9nyon l\u00e9t\u00e9 fine al\u00e9 rode trava\u00efy\u00ebr angaj\u00e9 indien. Konm l\u00e9sp\u00e9rianse-la la-pa kontante bann plant\u00ebr \u2014 parsk bann Britanik la-m\u00e8te laryaj \u2014 konm zot l\u00e9t\u00e9 s\u00fcr limigrasyon \u00ab lib \u00bb va sove l\u00e9konomi do-s\u00fck, zot va rode kot\u00e9 lo kontinan afrikin, sirtou dessi la kote Lafrik L\u00e8st ou\u00e7a, pandan lontan, zot lav\u00e9 trouve la mind\u00ebv zot lav\u00e9 bezoin po zot prosp\u00e9rit\u00e9. Bann plant\u00ebr La R\u00e9nyon i kon\u00e9 bien la kote Lafrik L\u00e8st kontrol\u00e9 par Zanzibar, sirtou la r\u00e9jion Kilwa (Quiloa), parsk l\u00e9pok 18\u00e8m si\u00e8k zot lav\u00e9 labit\u00fcde al\u00e9 ash\u00e8te in pak\u00e9 z\u00e9sklav laba.<\/p>\n<figure id=\"attachment_582\" aria-describedby=\"caption-attachment-582\" style=\"width: 551px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-1-2014-1-15-plan-de-l-isle-et-ville-de-quiloa-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-582 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-1-2014-1-15-plan-de-l-isle-et-ville-de-quiloa-web.jpg\" alt=\"\" width=\"551\" height=\"782\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-1-2014-1-15-plan-de-l-isle-et-ville-de-quiloa-web.jpg 551w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-1-2014-1-15-plan-de-l-isle-et-ville-de-quiloa-web-211x300.jpg 211w\" sizes=\"auto, (max-width: 551px) 100vw, 551px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-582\" class=\"wp-caption-text\">Lo plan lil \u00e8k la ville Quiloa, dapr\u00e9 Langl\u00e9. Jakob van der Schley. Lan\u00e9 1750 parla.Taille-douce.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>Promi\u00e9 d\u00e9b\u00fc, al\u00e9 rode bann trava\u00efy\u00ebr angaj\u00e9 dan lo m\u00e8m landroi bann z\u00e9sklav, \u00e7\u00e9 in l\u00e9sp\u00e9ssifissit\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9 ; bann Zant\u00efy\u00e9 tanka zot l\u00e9t\u00e9 pa tro dakor \u00e8k \u00e7a. Depi lan\u00e9 1842, lo gouv\u00e8rn\u00ebr La R\u00e9nyon la-anvoiye lo <em>lieutenant de vaisseau<\/em> Le Mauff de Kerdudal, komandan lo brick <em>Le Messager<\/em>, jiska Quiloa po argarde ko\u00e7a r\u00e9jion-la \u2014 dann bann L\u00e9ta Limam Mascate \u2014 t\u00e9 i p\u00eb fourni po bann kolon k\u2019 lav\u00e9 bezoin trava\u00efy\u00ebr afrikin. Lo komandan i f\u00e9 in rapor, l\u00fc \u00e9splike i p\u00eb gaingne bann kaptif rienk si i ash\u00e8te azot \u00e8k bann propri\u00e9t\u00e8r zarab<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5878313107183473\" aria-label=\"ANOM, FM Gen, C 126 D 1096, Notes sur l\u2019immigration africaine dans les colonies anglaises et fran\u00e7aises par le directeur des colonies, Paris, lo 9 janvi\u00e9 1850.\">&nbsp;<\/span>. Soman lan\u00e9 1844, lo <em>ministre de la Marine et des Colonies<\/em> i kondane n\u00e8t lo kom\u00e8rse z\u00e9sklav dessi la kote Lafrik<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.717059084666408\" aria-label=\"Ibidem.\">&nbsp;<\/span> ; boud\u00fckonte tantative-la la-foir\u00e9. In tral\u00e9 proj\u00e9 i fuze po al\u00e9 rode parkot\u00e9 Lafrik L\u00e8st, soman bann lotorit\u00e9 m\u00e9tropolitin la-rej\u00e8te toute, i pr\u00e9tan ofissi\u00e8lman. Lo bann konsid\u00e9rasyon \u00fcmanit\u00e8r, \u00e9pila sirtou la p\u00ebr i ak\u00fcze azot kontin\u00fc\u00e9 la tr\u00e8te an-missouk va pousse bann zotorit\u00e9 porte bien atansyon. Banna n\u00e9na sirtou p\u00ebr gaingne kozman sanm bann Britanik parsk la Franse t\u00e9 fine prom\u00e8te f\u00e9 toute \u00e7at i fo po ar\u00e8te la tr\u00e8te z\u00e9sklav. Parlf\u00e8te, lo 29 m\u00e9 1845, La Franse la-signe in konvansyon sanm Langl\u00ebt\u00e8r po angaje a\u00e8l f\u00e9 kasse lo mouvman la tr\u00e8te dessi la kote Lafrik. T\u00e9 i pr\u00e9voi in droi d\u2019vizite rantr\u2019 Britanik \u00e8k Frans\u00e9, po s\u00fcrv\u00e8ye ansanm trafik-la. La-signe konvansyon-la po 10 z\u2019an. Akoz langajman-la, la Franse i p\u00eb pa on\u00e8tman otorize lo rekr\u00fctman bann kaptif dessi bann kote Lafrik po lo bezoin l\u00e9konomi son koloni.<\/p>\n<p>Apr\u00e9 labolisyon l\u00e9sklavaj, k\u00e8m lo r\u00e9jim politik l\u00e9t\u00e9 pa tro dakor sanm lo bann prinsipe \u00fcmanist lan\u00e9 1848, lo gouv\u00e8rnman la-shanje inp\u00e9 son bann pozisyon. Bann pozisyon-la sar pa tro kl\u00e8r par rapor bann loi anti-n\u00e9gri\u00e9 La Franse, m\u00e8m si jiska lan\u00e9 1855 lo konvansyon franko-britanik lan\u00e9 1845 l\u00e9t\u00e9 ankor valab \u2013 lo konportman lo gouv\u00e8rnman po toute \u00e7at i kons\u00e8rne limigrasyon afrikin va r\u00e8ste sirtou pr\u00fcdan \u00e9pila ipokrite. Parlf\u00e8te lo j\u00e8n r\u00e9jim inp\u00e9rial i v\u00eb pa f\u00e9 malvoir al\u00fc par lo bann zotorit\u00e9 Londre. Alorse, lo gouv\u00e8rnman va kontante al\u00fc ans\u00e8rve la diplomassi, \u00e9pila r\u00e9p\u00e8te ofissi\u00e8lman bann lint\u00e9rdiksyon \u00e8k bann r\u00e9striksyon po toute \u00e7at i kons\u00e8rne lo trafik mind\u00ebv. Bann pr\u00e9kosyon-la l\u00e9 rienk po la form parsk an-vr\u00e9 la Franse va l\u00e8sse bann R\u00e9nyon\u00e9 ash\u00e9-koup\u00e9 konm zot i v\u00eb lo rekr\u00fctman. Zot va f\u00e8rme lo zi\u00eb dessi lo mani\u00e8r banna va am\u00e8ne zot kom\u00e8rse. Ondir\u00e9 lo gouv\u00e8rnman La R\u00e9nyon lav\u00e9 oubliye la r\u00e9striksyon t\u00e9 i di i fo rekr\u00fcte rienk bann demoun l\u00e9 n\u00e9 lib sinon\u00e7a \u00e7at l\u00e9t\u00e9 lib depi deu-troi zan\u00e9. Bann kapit\u00e8n bato \u00ab la-ignore lo bann zord lo gouv\u00e8rn\u00ebr, zot i organize depi la kote Lou\u00e8st Madagaskar in sist\u00e8m rekr\u00fctman z\u00e9sklav i sorte la kote oriental Lafrik \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7230043835059785\" aria-label=\"RENAULT Fran\u00e7ois, Lib\u00e9ration d\u2019esclaves et nouvelles servitudes, Nouvelles \u00e9ditions africaines, 1976, p. 42.\">&nbsp;<\/span>. Po bann plant\u00ebr lo pl\u00fcs pr\u00e9ss\u00e9 l\u00e9t\u00e9 r\u00e8gle lo probl\u00e8m la p\u00e8rte la forse prod\u00fcktif lil \u00e9pila sove l\u00e9konomi an-danj\u00e9, m\u00e8m si zot t\u00e9 i doi ignore d\u00e9ssizion lo gouv\u00e8rnman.<\/p>\n<figure id=\"attachment_584\" aria-describedby=\"caption-attachment-584\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-2-1992-9-le-canal-du-mosambique-l-isle-de-madagascar-les-e-tats-du-monomotapa-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-584 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-2-1992-9-le-canal-du-mosambique-l-isle-de-madagascar-les-e-tats-du-monomotapa-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"555\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-2-1992-9-le-canal-du-mosambique-l-isle-de-madagascar-les-e-tats-du-monomotapa-web.jpg 800w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-2-1992-9-le-canal-du-mosambique-l-isle-de-madagascar-les-e-tats-du-monomotapa-web-300x208.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-2-1992-9-le-canal-du-mosambique-l-isle-de-madagascar-les-e-tats-du-monomotapa-web-768x533.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-584\" class=\"wp-caption-text\">Lo Kanal Mozanbik, lil Madagaskar, L\u00e9ta Monomotapa \u00e8k bann Roiyom Voizin. Rigobert Bonne, kartograf ; Andr\u00e9, grav\u00ebr. Lan\u00e9 1788. Taille-pouce, rehaut de couleur.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>Parlf\u00e8te, depi la v\u00e8ye labolisyon l\u00e9sklavaj jiska lan\u00e9 1859, par langajism afrikin, la-f\u00e9 rante La R\u00e9nyon parla 34 000<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.4885688427799286\" aria-label=\"Shif-la i kons\u00e8rne \u00e7at la-d\u00e9barke dann la koloni La R\u00e9nyon, \u00e7a l\u00e9 pa la kantit\u00e9 Zafrikin kapa\u00efy\u00e9 bann rekr\u00fct\u00ebr lav\u00e9 anbark\u00e9. Kan i kon\u00e9 lo poursantaj t\u00e9rib la-p\u00e8rde, i konprande lo shif-la i ropr\u00e9zante rienk lo troi kar bann zafrikin rekr\u00fct\u00e9 poudbon.\">&nbsp;<\/span> kapay\u00e9 dessi la kote oriantal Lafrik po lo bezoin l\u00e9konomi do-s\u00fck toujour pl\u00fcs anbissi\u00e9 . Bann sh\u00e8f Zarab la-kapaye Zafrikin soidizan \u00ab\u00a0angaj\u00e9\u00a0\u00bb dann bann vilaj, la-vande azot dessi la kote Lafrik \u00e8k bann n\u00e9gossian frans\u00e9. Zot l\u00e9 ni pl\u00fcs ni moins in marshandiz, zot vie t\u00e9 i vo pa gran shoz<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.793825268335629\" aria-label=\"AMAE, Zarshiv rapatry\u00e9 depi Lisbonne, s\u00e9rie A, C37, L\u00e8te Sa Da Bandeira la-anvoye po lo gouv\u00e8rn\u00ebr La R\u00e9nyon, lo 5 M\u00e9 1857\">&nbsp;<\/span>, sof po lo kom\u00e8rse. Toute lo rekr\u00fctman l\u00e9t\u00e9 f\u00e9 vitman, san in lorganizasyon, dann in gran lil\u00e9galit\u00e9. Langajism afrikin va ranforse lo bann r\u00e9zo, lo bann trafik t\u00e9 i \u00e9gziste d\u00e9ja ; langaj\u00e9 afrikin rekr\u00fct\u00e9 po La R\u00e9nyon l\u00e9 ni pl\u00fcs ni moins in l\u00e9sklav anrol\u00e9 \u00e8k in lorijine l\u00e9 pa \u00e7at bann rekr\u00fct\u00ebr la-mark\u00e9. Lo trafik depi avan \u00e9pila lo mank kontrole bann zotorit\u00e9, somank\u00e9 in p\u00eb konplisse, tou\u00e7ala i p\u00e8rm\u00e8te d\u00e9guize toute lo bann trikmardaj. Konm\u00e7a m\u00e8m anparmi bann Zafrikin rekr\u00fct\u00e9 dessi la kote malagash sinon\u00e7a komorien, nav\u00e9 pl\u00fcs demoun t\u00e9 i sorte Mozanbik, Zanzibar sinon\u00e7a dann p\u00e9i lo Sultan Mascate<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.45552753383509703\" aria-label=\"Zarshiv L\u00e9v\u00e9sh\u00e9, La R\u00e9nyon, Sin-Dni, lo 21 oktob 1858\">&nbsp;<\/span>. Bann koloni frans\u00e9 Madagaskar \u00e8k Komor, m\u00e8m tan t\u00e9 i rossoi, t\u00e9 i fourni la mind\u00ebv. Demoun i f\u00e9 rienk pass\u00e9. Lo bann zil frans\u00e9 konm Mayote \u00e8k Nossi-B\u00e9 i tonbe landroi po f\u00e9 tranzite, l\u00e9shanj, trafik demoun. La m\u00e8m, trankilman, banna va r\u00e9g\u00fclarize, va makiye zot trafik \u00e8k zot kontra. Lo kontra t\u00e9 i konte bonp\u00eb po zot l\u00e9 pa ditou \u00ab in lakor av\u00e8k in konsantman lib rantr\u2019 deu parti \u00bb, \u00e9pila d\u2019in ot kot\u00e9 bann lajan limigrasyon l\u00e9 pl\u00fcs port\u00e9 po kashi\u00e8te la v\u00e9rit\u00e9 ol\u00e8rk kontrole la l\u00e9galit\u00e9. \u00c9pila, l\u00e9pok-la, la pa signe okin lakor franko-port\u00fcgu\u00e9 po done bann rossortissan mozanbikin lo droi al\u00e9 La R\u00e9nyon. Bann zab\u00fc, mov\u00e9 tr\u00e8tman \u00e9pila toute la mortalit\u00e9 dessi bato, i f\u00e9 ke lo rekr\u00fctman \u00e8k lo transpor bann zimigran afrikin i ressanbe pl\u00fcs la tr\u00e8te ke lo <em>coolie trade indien<\/em>. M\u00e8m si lo trafik-la l\u00e9t\u00e9 kon\u00fc, lo gouv\u00e8rnman frans\u00e9, lo bann zotorit\u00e9 lokal t\u00e9 i boushe zot zi\u00e9 ; zot t\u00e9 i kontante s\u00eblman largue deu-troi kons\u00e8y san val\u00ebr, ipokrite. La-trouve rienk bann p\u00e9i \u00e9tranj\u00e9 po \u00e9ss\u00e8ye l\u00e8ve kontr\u2019 kom\u00e8rse abominab-la. M\u00e9 soman, d\u00e9ry\u00e8r zot mani\u00e8r filantropik, zot i d\u00e9fande rienk zot lint\u00e9r\u00e9 kom\u00e8rsial \u00e8k politik. Ankor pl\u00fcs-pir : ondir\u00e9 lo bann blokaj po lo rekr\u00fctman frans\u00e9 dann Lafrik an-r\u00e9zon la moral \u00e9pila lo mank lorganizasyon gouv\u00e8rman frans\u00e9, la-ranforse lo kot\u00e9 il\u00e9gal, sovaj lo bann trafik. Akoz la pr\u00e9ssion bann plant\u00ebr r\u00e9nyon\u00e9 \u00e8k zot gro lanvi larjan, bann rekr\u00fct\u00ebr lav\u00e9-pa p\u00ebr nargue bann zint\u00e8rdi po al\u00e9 rode zangaj\u00e9 an-kantit\u00e9. Banna la-anbarke \u2014 vitman, san r\u00e8g, dann kondisyon pa possib \u2014 marshandiz \u00fcmin-la k\u2019i vo sh\u00e8r. Lo bann zint\u00e9rdiksyon, lo bann blokaj i rande bann rekr\u00fc ankor pl\u00fcs rar, \u00e9pila konm dann toute kom\u00e8rse il\u00e9gal, i done afon dan la sp\u00e9k\u00fclasyon. Konm lav\u00e9-bonp\u00eb difik\u00fclt\u00e9 po rekr\u00fct\u00e9, konm bann plant\u00ebr zantiy\u00e9 \u00e8k r\u00e9nyon\u00e9 t\u00e9 i m\u00e8te la pr\u00e9ssion, l\u2019Empereur Napol\u00e9on III la-done son lakor lo mois oktob 1856 po lo \u00ab rasha pr\u00e9alab \u00bb z\u00e9sklav dessi toute la kote Lafrik. Tou\u00e7a t\u00e9 po rande ofissi\u00e8l \u00e7at t\u00e9 i \u00e9spasse d\u00e9ja ouv\u00e8rtman depi k\u00e8k zan\u00e9, \u00e9pila t\u00e9 i v\u00eb ossi f\u00e9 tonbe toute bann lamayaj po rande pl\u00fcs fassil lo trafik. Konm i kon\u00e9 d\u00e9ssizion-la l\u00e9 fassilman kondanab, i f\u00e9 sorte \u00e7a an-missouk. Lo <em>ministre de la Marine et des colonies<\/em>, Hamelin, i sava jiska m\u00e8te la pr\u00e9ssion dessi bann gouv\u00e8rn\u00ebr Zantiy \u00e8k \u00e7at La R\u00e9nyon t\u00e8lmani\u00e8r zot i p\u00fcni lo d\u00e9rapaj bann journal lokal, zot i v\u00e8ye bien banna i \u00e9kri pa tro dessi limigrasyon<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6641455896501389\" aria-label=\"Fran\u00e7ois Renault, Lib\u00e9ration d\u2019esclaves et nouvelles servitudes, op.cit., p.48 et 57.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_586\" aria-describedby=\"caption-attachment-586\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-3-2002-4-53-3-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-586 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-3-2002-4-53-3-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"1136\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-586\" class=\"wp-caption-text\">Trava\u00efy\u00ebr lib dann zil Maskar\u00e8gn, d\u00e9ta\u00efy. G. Gos. 2\u00e8m moiti\u00e9 19\u00e8m si\u00e8k. Kromolitografi.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<figure id=\"attachment_588\" aria-describedby=\"caption-attachment-588\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-4-2002-4-53-4-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-588 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-4-2002-4-53-4-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"1128\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-588\" class=\"wp-caption-text\">Trava\u00efy\u00ebr lib dann zil Maskar\u00e8gn, d\u00e9ta\u00efy. G. Gos. 2\u00e8m moiti\u00e9 19\u00e8m si\u00e8k. Kromolitografi.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>Dovan la kantit\u00e9 skandal krimin\u00e8l, lo gouv\u00e8rnman t\u00e9 i gaingne p\u00fc kashi\u00e8te bann gro d\u00e9fo lo sist\u00e8m : rekr\u00fcte dann bann r\u00e9jion ou\u00e7a l\u00e9sklavaj l\u00e9 pa int\u00e9rdi, \u00e9pila otorize asht\u00e9 bann kapay\u00e9 po p\u00e8rm\u00e8te f\u00e9 gro b\u00e9n\u00e9fisse l\u00e9t\u00e9 konm aks\u00e8pte i kontin\u00fc\u00e9 f\u00e9 la tr\u00e8te inn\u2019ot mani\u00e8r. Lo sist\u00e8m langajism afrikin, d\u00e9voil\u00e9 konm\u00e7a i amontre bien \u00e7at l\u00e9t\u00e9 po vr\u00e9man, \u00e9pila lo bann zotorit\u00e9 britanik i ar\u00e8te arpa ak\u00fcze la Franse kontin\u00fc\u00e9 am\u00e8ne la tr\u00e8te. L\u00e8rk langaj\u00e9 afrikin, rasht\u00e9 apr\u00e9\u00e7a soidizan afranshi, i d\u00e9barke dan la koloni, l\u00fc gaingne ni konsid\u00e9rasyon ni lassistanse. \u00c9sklaviz\u00e9 depi promi\u00e9 d\u00e9bu dann son p\u00e9i, san la prot\u00e8ksyon lo p\u00e9i \u00e9tranj\u00e9 la-f\u00e9 vnir al\u00fc, tou\u00e7a i amontre son sit\u00fcasyon l\u00e9 pa par\u00e8y \u00e7at bann zindien angaj\u00e9 konm l\u00fc-m\u00e8m. M\u00e8m si l\u00fc l\u00e9 oblij\u00e9 suive la loi kolonial konm toute bann zangaj\u00e9, l\u00fc s\u00fcbi kan-m\u00e8m in diskriminasyon pl\u00fcs gran, in lass\u00e8rvisman pl\u00fcs longue ankore<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5451980459096895\" aria-label=\"Lan\u00e9 1858, dann in lar\u00e9t\u00e9, lo gouv\u00e8rn\u00ebr Darricau i fikse la d\u00fcr\u00e9 langajman bann Zafrikin po 10 zan, \u00e7a i repr\u00e9zante in langajman i d\u00fcre deu-troi foi pl\u00fcs \u00e7at in trava\u00efy\u00ebr indien, ADR, 8 K 44, lar\u00e9t\u00e9 lo 10 m\u00e9 1858.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_590\" aria-describedby=\"caption-attachment-590\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-5-engagisme-africain-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-590 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-5-engagisme-africain-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"1044\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-590\" class=\"wp-caption-text\">Trava\u00efy\u00ebr lib dann zil Maskar\u00e8gn, d\u00e9ta\u00efy. G. Gos. 2\u00e8m moiti\u00e9 19\u00e8m si\u00e8k. Kromolitografi.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>Lan\u00e9 1859, po rante dann in sist\u00e8m inp\u00eb pl\u00fcs fran, m\u00e9-soman an-plin dessou lo kontrol bann Britanik, La R\u00e9nyon la-ans\u00e8rve langajism afrikin konm in mon\u00e9-l\u00e9shanje po gaingne Zindien an-poundiak \u00e9pila po m\u00e8te an-plasse inn konvansyon franko-britanik lan\u00e9 1860. Boud\u00fckonte, la Franse la-pr\u00e9f\u00e8re ranplasse langajism afrikin par lo rekr\u00fctman bann Zindien lib parsk i p\u00eb pa aplike azot lo soupson la tr\u00e8te konm po bann Noir afrikin ; parlf\u00e8te akoz lo mov\u00e9 kondisyon sossial \u00e8k lo kondisyon d\u2019minorit\u00e9 bien kon\u00fc sar pl\u00fcs fassil po tronpe bann zafrikin \u00e9pila f\u00e9 tonbe azot dann in vr\u00e9 tr\u00e8te, dapr\u00e9 bann filantrop angl\u00e9<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5430742996039448\" aria-label=\"CAOM, FM J\u00e9n\u00e9ralit\u00e9, C 118 D 1030, In l\u00e9kstr\u00e9 lo Moniteur de la Martinique, Journal officiel de la colonie,9 janvi\u00e9 1859.\">&nbsp;<\/span>. Pourtan, pandan lo deu diz\u00e8n lan\u00e9 la-suive, bann kolon r\u00e9nyon\u00e9 la-domande sanzar\u00e9 i rouve lo kouran limigrasyon, parsk zot t\u00e9 i pr\u00e9f\u00e8re lo kapassit\u00e9 trava\u00efy\u00e8r afrikin par rapor \u00e7at lindien. Bann plant\u00ebr-la lav\u00e9 baze zot domande dessi in gro kontradiksyon : la rolanse bann zop\u00e9rasyon-la dann in l\u00e9spri l\u00fcmanit\u00e9 \u00e9pila po lint\u00e9r\u00e9 m\u00e8m bann zafrikin.<\/p>\n<figure id=\"attachment_592\" aria-describedby=\"caption-attachment-592\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-6-engagisme-africain-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-592 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-6-engagisme-africain-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"1095\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-592\" class=\"wp-caption-text\">Trava\u00efy\u00ebr lib dann zil Maskar\u00e8gn, d\u00e9ta\u00efy. G. Gos. 2\u00e8m moiti\u00e9 19\u00e8m si\u00e8k. Kromolitografi.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>Lan\u00e9 1881, la fin lo si\u00e8k, lo gouv\u00e8rman angl\u00e9 la-d\u00e9nonse la konvansyon franko-britanik, \u00e7a la-kasse po toudbon lo rekr\u00fctman bann trava\u00ff\u00ebr t\u00e9 i sorte Linde, \u00e9pila \u00e7a la-m\u00e8te bann plant\u00ebr dann lanbarasman. Bann plant\u00ebr r\u00e9nyon\u00e9 l\u00e9t\u00e9 sit\u00e8lman dann maliz\u00e9, zot la-relanse lid\u00e9 \u2014 jam\u00e9 vr\u00e9man ant\u00e9r\u00e9 \u2014 rekomanse limigrasyon afrikin. Labolisyon l\u00e9sklavaj dann bann koloni port\u00fcgu\u00e9 lan\u00e9 1869 \u00e8k la f\u00e8rmt\u00fcr lo marsh\u00e9 bann z\u00e9sklav Zanzibar lan\u00e9 1873, la-oblije trouve in\u2019ot mani\u00e8r rekr\u00fcte la mind\u00ebv. Lo red\u00e9maraj limigrasyon afrikin va d\u00e9pande in lakor rantr\u2019 la Franse \u00e8k lo Port\u00fcgal, sign\u00e9 rienk lan\u00e9 1887. Lo red\u00e9maraj limigrasyon afrikin, rienk dann deu-troi port Mozanbik, i baze dessi in rekr\u00fctman demoun lib, demoun volont\u00e8r i rode gaingne inp\u00eb larjan. Lo nouvo sist\u00e8m l\u00e9jislatif \u00e8k lo kontrol bann zotorit\u00e9 port\u00fcgu\u00e9 la-m\u00e8te an-plasse, kan m\u00e8m i f\u00e9 pa tonbe toute bann zab\u00fc lo sist\u00e8m, va rande l\u00e9gal in limigrasyon ke l\u00e9t\u00e9 rienk inn tr\u00e8te d\u00e9guiz\u00e9. Konm bann zangaj\u00e9-la l\u00e9t\u00e9 demoun lib, zot la-pa f\u00e9 rassine dan la koloni, in bonp\u00e9 la-demande artourne dann zot p\u00e9i. Lo pti-p\u00eb zafrikin angaj\u00e9 la-kasse in sist\u00e8m limigrasyon an-poudiak, \u00e9pila dousman-dousman zot la-vn\u00fc par\u00e8y bann trava\u00efy\u00ebr imigr\u00e9. Lan\u00e9 1887 apartir jiska promi\u00e9 gu\u00e8r mondial, n\u00e9na rienk 3000 la-d\u00e9barke La R\u00e9nyon. Bann plant\u00ebr lav\u00e9 in gran l\u00e9spoir dan la relanse limigrasyon afrikin, soman sist\u00e8m trava\u00ff lib-la i s\u00fcfi pa po am\u00e8ne la kantit\u00e9 mind\u00ebv zot lav\u00e9-b\u00e9zoin. Alorse tipa-tipa, komansman 20\u00e8m si\u00e8k, la-abandone al\u00fc.<\/p>\n<figure id=\"attachment_594\" aria-describedby=\"caption-attachment-594\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-7-engagisme-africain-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-594 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ill-7-engagisme-africain-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"1044\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-594\" class=\"wp-caption-text\">Trava\u00efy\u00ebr lib dann zil Maskar\u00e8gn, d\u00e9ta\u00efy. G. Gos. 2\u00e8m moiti\u00e9 19\u00e8m si\u00e8k. Kromolitografi.<br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>Langajism afrikin la-kontin\u00fc\u00e9, la-arf\u00e9 l\u00e8ve, la-tienbo in l\u00e9sp\u00e8s sist\u00e8m dominasyon \u00e8k toute son kons\u00e9kanse. Langaj\u00e9 l\u00e9t\u00e9 konm-ki-dir\u00e9 in l\u00e9sklav \u2013 avr\u00e9dir l\u00fc l\u00e9t\u00e9 konm in moun san libert\u00e9 \u2013 toute \u00e7a nora in gran linportanse dan la konstr\u00fcksyon bann pr\u00e9j\u00fcj\u00e9. La sit\u00fcasyon langaj\u00e9 afrikin, akoz in l\u00e9jislasyon kolonial vr\u00e9man sp\u00e9ssial, akoz ossi son lorijine, va infl\u00fcanse son lins\u00e8rsyon sossial. Rantr\u2019 langaj\u00e9 \u00e8k l\u00e9sklav l\u00e9 d\u00e9ja pa fassil voir lo dif\u00e9ranse, \u00e7a l\u00e9 ankor pl\u00fcs vr\u00e9, si langaj\u00e9 i sorte Lafrik, \u00e7a l\u00e9 ankor pl\u00fc difissil parsk dan la m\u00e9moir demoun, l\u00fc l\u00e9 par\u00e8y in l\u00e9sklav-m\u00e8m.<\/p>\n<p>Kom\u00e9la, lo d\u00e9ssandan bann zangaj\u00e9 afrikin i forme pa vr\u00e9man in groupe sossial konm \u00e7at bann d\u00e9ssandan zangaj\u00e9 indien, \u00ab Malbar \u00bb, konm i di. O-kontr\u00e8r, zot l\u00e9 m\u00e9lanj\u00e9 \u00e8k toute l\u00e9zot R\u00e9nyon\u00e9 n\u00e9na zans\u00e8te i sorte Lafrik, d\u00e9ssandan z\u00e9sklav sinon\u00e7a nouvo zimigr\u00e9. Dabit\u00fcd, i ap\u00e8le banna \u00ab Kaf \u00bb, in mo i anglobe toute bann R\u00e9nyon\u00e9 n\u00e9na zans\u00e8te i sorte Lafrik \u00e9pila toute demoun i rossanbe in \u00ab kaf \u00bb. Anpl\u00fcske\u00e7a, bann R\u00e9nyon\u00e9 i kon\u00e9 pa vr\u00e9man listoir-la, souvand\u00e9foi i sava jiska rej\u00e8te listoir-la parsk n\u00e9na in pak\u00e9 moun lil La R\u00e9nyon i voi lo \u00ab kaf \u00bb konm in d\u00e9ssandan z\u00e9sklav, zot i ans\u00e8rve lo mo \u00ab langaj\u00e9 \u00bb rienk po bann trava\u00efy\u00ebr n\u00e9na zans\u00e8te t\u00e9 i sorte Lazi. Listoir bann zangaj\u00e9 afrikin La R\u00e9nyon l\u00e9 inp\u00eb \u00ab <em>une histoire du silence<\/em> \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.4030900764516274\" aria-label=\"Gerbeau Hubert, Les esclaves noirs : pour une histoire du silence, Les Indes Savantes, Paris, 2013.\">&nbsp;<\/span> konm listorien Hubert Gerbeau la-\u00e9kri. Alorse, l\u00e9 inportan ardone po toudbon bann d\u00e9ssandan zangaj\u00e9 afrikin zot listoir. Listoir-la l\u00e9 dif\u00e9ran (m\u00e8m si n\u00e9na lo m\u00e8m stigmate) \u00e7at la tr\u00e8te \u00e8k l\u00e9sklavaj, \u00e8k son bann partikularit\u00e9 listoir-la la-rante dann lo gran listoir langajism.<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":14982,"parent":8717,"menu_order":3,"template":"","class_list":["post-14974","documentaire","type-documentaire","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire\/14974","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/types\/documentaire"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire\/8717"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14982"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14974"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}