{"id":16935,"date":"2026-07-27T11:59:59","date_gmt":"2026-07-27T07:59:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/?post_type=documentaire&#038;p=16935"},"modified":"2026-07-27T12:00:00","modified_gmt":"2026-07-27T08:00:00","slug":"la-trete-ek-lesklavaj-dann-lossean-indien-bann-zartist-kontanporin-renyone-ek-la-plasse-la-memoir","status":"publish","type":"documentaire","link":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/documentaires\/memoir-lesklavaj\/kreasyon-artistik\/la-trete-ek-lesklavaj-dann-lossean-indien-bann-zartist-kontanporin-renyone-ek-la-plasse-la-memoir\/","title":{"rendered":"La tr\u00e8te \u00e8k l\u00e9sklavaj dann Loss\u00e9an Indien :<br>bann zartist kontanporin r\u00e9nyon\u00e9 \u00e8k la plasse la m\u00e9moir"},"content":{"rendered":"\n<h2 class=\"wp-block-heading\">La R\u00e9nyon, l\u00e9pok la koloni la-pa p\u00e8rm\u00e8te m\u00e8te anl\u00e8r, dann dom\u00e8n p\u00fcblik, bann zobj\u00e9, \u00e8k lo majinasyon artistik bann p\u00ebp domin\u00e9. Malgr\u00e9 lantouraj in tral\u00e9 l\u00e9spr\u00e9ssion k\u00fcltir\u00e8l, t\u00e9 i m\u00e8te anl\u00e8r rienk \u00e7ak bann gro bourjoi, bann lav\u00e9-larjan \u00e9pila lav\u00e9-parti l\u00e9kol. Bann-l\u00e0 t\u00e9 i retrouve azot dann <em>soci\u00e9t\u00e9s savantes<\/em>.<\/h2>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-video\"><video controls poster=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/poster_de-bollivier.jpg\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/Patricia-De-Bollivier_ST_2.mp4\"><\/video><\/figure>\n\n\n\n<p>Si bann kom\u00fcnot\u00e9 indien \u00e8k shinoi l\u00e9t\u00e9 inp\u00eb aks\u00e9pt\u00e9 par rapor zot rolijion, parkonte t\u00e9 i rokon\u00e9 pa ditou zot kot\u00e9 artistik. Lo diskour int\u00e9l\u00e9kt\u00fc\u00e8l g\u00e9n\u00e9ral i s\u00e8rve la grand\u00ebr la Franse \u00e8k \u00e7at la <em>civilisation de la varangue<\/em>, s\u00e9tadir \u00e7at bann gro propri\u00e9t\u00e8r t\u00e9 i ropr\u00e9zante bann zanbisyon inp\u00e9rial la m\u00e9tropol<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8187661314600873\" aria-label=\" P. de Bollivier, \u00ab Art contemporain r\u00e9unionnais, art contemporain \u00e0 La R\u00e9union. Construction locale de l'identit\u00e9 et universalisme en art en situation post-coloniale \u00bb, Ecole des Hautes \u00e9tudes en Sciences Sociales, S\/d Jacques Leenhardt, lan\u00e9 2005, p. 99.\">&nbsp;<\/span>. N\u00e9na rienk bann zobj\u00e9 artistik tradisyon\u00e8l la k\u00fcltir dominan la-rante dann listoir bann zart viz\u00fc\u00e8l. Konm C.A. C\u00e9lius la-\u00e9krire, linf\u00e9riorizasyon, lo d\u00e9mounizasyon bann z\u00e9sklav i \u00ab reni\u00e9 zot kapassit\u00e9 po kr\u00e9\u00e9, i anp\u00e8she voir toute zot kr\u00e9asyon \u00bb\u2026 \u00ab In moun san \u00ab lart \u00bb t\u00e9 i rante dann limaj l\u00e9sklav, lo maitr\u2019 t\u00e9 i v\u00eb don\u00e9. Mani\u00e8r voir-la va marke listoir d\u2019lart \u00e8k l\u00e9st\u00e9tik \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.940166991063571\" aria-label=\" C.A.C\u00e9lius, \u00ab Cr\u00e9ation plastique, traites et esclavages \u00bb, Cahier des anneaux de la m\u00e9moire, n\u00b012, Nantes, lan\u00e9 2009, p. 14,15.\">&nbsp;<\/span>. Po \u00e7a m\u00e8m, i trouve pa bonp\u00eb zobj\u00e9 artistik, k\u00fclt\u00fc\u00e8l bann kom\u00fcnot\u00e9 domin\u00e9 dann l\u00e9ritaj kol\u00e9ktif la sossi\u00e9t\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9. Alorse, bann zartist kontanporin l\u00e9 oblij\u00e9 f\u00e9 av\u00e8k l\u00e9 deu mank (parol konm trasse) l\u00e8rk zot i trava\u00efye dessi la m\u00e9moir la tr\u00e8te \u00e8k l\u00e9sklavaj.<\/p>\n\n\n\n<p><em>M\u00e9mwar : couler Kr\u00e9ol<\/em> , <em>Les arts d\u00e9chain\u00e9s<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.001903618442017696\" aria-label=\"L\u00e9spozisyon Jeumon, po la f\u00e8te 20 d\u00e9ssanm 1991 bann lassossiasyon B\u00e2tissage \u00e8k Loukanou lav\u00e9 organiz\u00e9. Bann zartist l\u00e9t\u00e9 pr\u00e9zant\u00e9 : Jack Beng-Thi, Antoine du Vignaux, Fran\u00e7ois Giraud, Eric Pong\u00e9rard, Wilhiam Zitte \u00e8k Laurent Segelstein.\">&nbsp;<\/span>, <em>Les bouts de bois Hurlants \/ au fil de la m\u00e9moire<\/em>, <em>L\u2019Abolitoire<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7208237963925038\" aria-label=\"\u00ab L\u2019abolitoire : machine \u00e0 fabriquer la libert\u00e9. L\u00e9spozisyon Alain Padeau po la f\u00e8te 20 d\u00e9ssanm 1992 dann M\u00fcz\u00e9 Stella Matutina Sin-Leu.\">&nbsp;<\/span>, <em>F\u00eat Kaf T\u00eat Kaf Ombline Maloya<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.011738707406095172\" aria-label=\"L\u00e9spozisyon Wilhiam Zitte dann Lofis D\u00e9partmantal la K\u00fcltir, lan\u00e9 1994.\">&nbsp;<\/span>, <em>Kaf an tol<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5661744290937427\" aria-label=\"L\u00e9spozisyon Wilhiam Zitte \u00e8k Antoine du VIGNAUX po la f\u00e8te 20 d\u00e9ssanm 1992 dann M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le.\">&nbsp;<\/span>, <em>Chambre Noire, chants obscurs<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8804036605955126\" aria-label=\"L\u00e9spozisyon foto antropom\u00e9trik D\u00e9sir\u00e9 Charnay (19\u00e8m si\u00e8k) organiz\u00e9 par Sudel Fuma \u00e8k Wilhiam Zitte Palais Rontaunay lan\u00e9 1995 Sin-Dni.\">&nbsp;<\/span>, <em>Bwad\u00e9b\u00e8ne<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.9665467878068064\" aria-label=\"Wilhiam Zitte la-f\u00e9 deu l\u00e9spozisyon-la Lartot\u00e8k lan\u00e9 1997 \u00e8k lan\u00e9 1998.\">&nbsp;<\/span>, <em>Regards crois\u00e9s sur l\u2019esclavage<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8987519941785779\" aria-label=\"L\u00e9spozisyon pr\u00e9zant\u00e9 dann M\u00fcz\u00e9 L\u00e9on Dierx lan\u00e9 1999.\">&nbsp;<\/span>, <em>Aboli, pas aboli l\u2019esclavage<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7606286484459085\" aria-label=\"L\u00e9spozisyon Mail art ; komissaria : Wilhiam Zitte, Julien Blaine, Andr\u00e9 Robert, Lartot\u00e8k D\u00e9partman La R\u00e9nyon lan\u00e9 1998, Centre d\u2019Art Contemporain Ventabren (Bouches du Rh\u00f4ne) lan\u00e9 1999.\">&nbsp;<\/span>, lo bann komande p\u00fcblik l\u00e9t\u00e9 f\u00e9 po bann laniv\u00e8rs\u00e8r labolisyon l\u00e9sklavaj<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.523235137384138\" aria-label=\"Par \u00e9gzanp : lan\u00e9 1989, Le r\u00eave de l\u2019esclave endormi, sk\u00fcltir, bazalt, Gilbert Clain, Piton Rouj. Bann komande po lo 150\u00e8m laniv\u00e8rs\u00e8r dann pl\u00fczir kom\u00fcne La R\u00e9nyon lan\u00e9 1998\u2026\">&nbsp;<\/span>\u2026 kantit\u00e9 l\u00e9spozisyon-la va amontre po toudbon lo gran shanjman dann bann zan\u00e9 1990, l\u00e8rk bann l\u00e9spozisyon, manif\u00e9stasyon, i kons\u00e8rne pl\u00fczoumoin l\u00e9sklavaj, va rante dann dom\u00e8n p\u00fcblik : in takon l\u00e9v\u00e8nman i f\u00e9 r\u00e9zone lo gran-gran silanse lav\u00e9 jiska lh\u00ebr dessi listoir gran doul\u00ebr-la. R\u00e9v\u00e8y-la l\u00e9 n\u00e9 ansamn bann gran mouvman militan lav\u00e9-komanse an-priv\u00e9 depi zan\u00e9 70 avan zot i arive dann gran f\u00e9kl\u00e8r dann zan\u00e9 an-suivan. La R\u00e9nyon dann zan\u00e9 1980, 1990, i anprofite la gosh la-arive o-pouvoir, po vive in gran bouyonman k\u00fcltir\u00e8l parsk la politik p\u00fcblik i prande pl\u00fcs an-konte lidantit\u00e9, akoz m\u00e8mtan Leurop i soutien bann lang \u00e8k bann k\u00fcltir r\u00e9jional.<\/p>\n\n\n\n<p>Parkoman bann zartist viz\u00fc\u00e8l i trape k\u00e9stion la m\u00e9moir-la ? K\u00e8l form, k\u00e8l langaj viz\u00fc\u00e8l zot i ans\u00e8rve ? K\u00e8l parti-pri \u00e9st\u00e9tik ? K\u00e8l pozisyoneman politik ? L\u00e9 inpossib s\u00e9pare lo kot\u00e9 l\u00e9tik \u00e8k la politik par rapor la k\u00e8stion la m\u00e9moir la tr\u00e8te, l\u00e9sklavaj : l\u00e9tik \u00e8k la politik l\u00e9 dann toute bann kr\u00e9asyon, kissoi po bann zartist la-m\u00e8te t\u00e8m-la dann k\u00ebr zot trava\u00efy, kissoi po \u00e7at i ans\u00e8rve al\u00fc tanzantan, kissoi ankor po \u00e7at la-r\u00e9ponde bann komande kol\u00e9ktivit\u00e9 po laniv\u00e8rs\u00e8r labolisyon l\u00e9sklavaj, la-ariv\u00e9 inn d\u00e8ri\u00e8r l\u2019ot depi zan\u00e9 80. An-gro, dessi lo kot\u00e9 form\u00e8l, i voi bien n\u00e9na in vokab\u00fcl\u00e8r plastik l\u00e9 an-plasse k\u2019i arvien toultan dann bann ropr\u00e9zantasyon (pint\u00fcr, skilt\u00fcr) : motif, poz, zimaj grafik, i amontre lopr\u00e9syon \u00e8k la dominasyon, la r\u00e9volte, la lib\u00e9rasyon \u00e8k lo maronaj ossi, par \u00e9gzanp bann zankapay\u00e9 \u00e8k la min anmar\u00e9 dann do, bann plan la soute bato n\u00e9gri\u00e9, la sh\u00e8ne kass\u00e9, bann ropr\u00e9zantasyon bononm \u00e8k fanm deboute, libe san sh\u00e8ne. Anpl\u00fcs bann z\u00e9l\u00e9man romarkab-la, i trouve in bonp\u00eb pratik dif\u00e9ran, ou\u00e7a lo kroizman bann t\u00e8m, konm lakaparman bann pratik lokal n\u00e9na inn plasse inportan.<\/p>\n\n\n\n<p>Wilhiam Zitte, Jack Beng-Thi \u00e8k Karl Kugel la-rouve zot shomin artistik dessi bann k\u00e9stion la m\u00e9moir, la r\u00e9zilianse \u00e9pila la rekonstr\u00fcksyon bann relasyon.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Wilhiam Zitte : amontre \u00e7at i voi pa, rogarde inn\u2019ot mani\u00e8r<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.32109362502874916\" aria-label=\"Morso in lartik, L'art revendicatif et identitaire en situation postcoloniale : le travail de Wilhiam Zitte, plasticien r\u00e9unionnais, t\u00e9-fine sorti dann L\u2019art contemporain \u00e0 l\u2019\u00e9preuve du lieu, s\/d Dominique Berthet, L\u2019Harmattan, Paris, lan\u00e9 2004.\">&nbsp;<\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Wilhiam Zitte la-forme al\u00fc son touss\u00ebl \u00e8k bann lansiklop\u00e9di, apr\u00e9 in passaj dann s\u00e9min\u00e8r l\u00fc va rante lamontr\u00ebr. Dann son trava\u00efy \u00e8k bann z\u00e9l\u00e8v vr\u00e9man dann maliz\u00e9, l\u00fc va ess\u00e8ye ans\u00e8rve bann t\u00e9knik \u00e8k bann mati\u00e8r san val\u00ebr (papi\u00e9 journal, safran, yaourt, la t\u00e8r kraz\u00e9 \u2026). \u00c7a m\u00e8m-m\u00e8m sar lo soubasman son prod\u00fcksyon artistik. Wilhiam Zitte t\u00e9 i milite po la rokon\u00e9ssanse in lidantit\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9, l\u00fc la-aporte in takon prod\u00fcksyon (pint\u00fcr, skilt\u00fcr, d\u00e9ssin, poshoir dann l\u00e9spasse p\u00fcblik, zint\u00e8rvansyon dann p\u00e9izaj, kol\u00e8ktaj, t\u00e8ks, prod\u00fcksyon \u00e8k dir\u00e8ksyon l\u00e9spozisyon\u2026), l\u00fc la-ap\u00e8le tou\u00e7ala \u00ab arkr\u00e9oloji\u00a0\u00bb. \u00ab\u00a0D\u00e9broussailler les pistes en friche ou peu explor\u00e9es de la m\u00e9moire marronne \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.2133352366958189\" aria-label=\"test de note\">&nbsp;<\/span>, rel\u00e8ve limaj le Noir, done son vr\u00e9 plasse listoir La R\u00e9nyon, ansanm bann z\u00e9l\u00e9man la kilt\u00fcr kr\u00e9ol l\u00e9t\u00e9 pa tro konsid\u00e9r\u00e9 : lo proj\u00e9 artistik Wilhiam Zitte l\u00e9 \u00e9tik \u00e8k politik po vr\u00e9man, m\u00e9soman l\u00e9 ossi mistik \u00e9pila roliji\u00e9 po toulbon. Lartist t\u00e9 i rode dann zarshiv, konm dann bann p\u00e9izaj La R\u00e9nyon, bann trasse lo maronaj, l\u00e9sklavaj, l\u00fc t\u00e9 i ramasse, t\u00e9 i transforme tou\u00e7ala po invante son prope langaj artistik. Kan listoir t\u00e9 fine \u00e9fasse lo bann trasse, al\u00fc m\u00e8m i invante d\u2019ot.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>Bann moun nou voi, bann moun i argarde anou<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.21595298765264093\" aria-label=\" Cf. Georges Didi-Huberman, \u00ab Ce que nous voyons, ce qui nous regarde \u00bb, Les \u00e9d. de Minuit, lan\u00e9 1992.\">&nbsp;<\/span><\/strong><\/h4>\n\n\n\n<p>Komansman lan\u00e9 1990, Wilhiam Zitte i d\u00e9t\u00e8re, dan lo bann zashiv, in ranme foto antropom\u00e9trik D\u00e9sir\u00e9 Charmay<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.747790050177295\" aria-label=\"Claude-Joseph Le D\u00e9sir\u00e9 Charnay, di D\u00e9sir\u00e9 Charnay, n\u00e9 lo 2 m\u00e9 1828 Fleurie, mor lo 24 oktob 1915. L\u00fc l\u00e9t\u00e9 \u00e9splorat\u00ebr, ark\u00e9olog, fotograf frans\u00e9.\">&nbsp;<\/span>lav\u00e9 tir\u00e9 lan\u00e9 1863 : bann foto-la l\u00e9 d\u00fcr, i d\u00e9ranje ; par\u00e8y dann katalog taksonomi, i armontre bann \u00abmod\u00e8l rassial \u00bb j\u00fcst mark\u00e9 Kaf, Malgash, m\u00e9tisse Zarab, Shinoi, Noir Kr\u00e9ol \u2026 Bonom, fanm, zanfan par dovan, par d\u00e8ry\u00e8r, par kot\u00e9, tanzantan la sh\u00e8ne dann pi\u00e9, tou-n\u00fc sinon\u00e7a a-moiti\u00e9 tou-n\u00fc, dovan lo fotograf po \u00ab f\u00e9 avanse la sianse \u00bb l\u00e9pok-la. Wilhiam Zitte\u00bb, ansanm listorien Sudel Fuma \u00e8k lo po\u00e8te Carpanin Marimoutou la-monte in l\u00e9spozisyon t\u00e9 i ap\u00e8le <em>Chambre noire, Chants obscurs<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.19120948985196817\" aria-label=\"Chambre noire, Chants obscurs, foto antropom\u00e9trik D\u00e9sir\u00e9 Charnay, \u00ab Types de la R\u00e9union \u00bb, lan\u00e9 1863. Katalog l\u00e9spozisyon : t\u00e8ks Sudel Fuma, J.C.C. Marimoutou ; komiss\u00e8r l\u00e9spozisyon Wilhiam Zitte. Kons\u00e8y J\u00e9n\u00e9ral La R\u00e9nyon, novanm 1995.\">&nbsp;<\/span>. L\u00e9spozisyon-la t\u00e9 i amontre lo bann foto lav\u00e9 r\u00e8ste lontan dan lo f\u00e9noir M\u00fcz\u00e9 Listoir Nat\u00fcr\u00e8l Sin-Dni. Lan\u00e9 1995, la-pr\u00e9zante l\u00e9spozisyon-la, av\u00e8k in p\u00fcblikasyon, dan lo <em>Mus\u00e9e de l&#8217;Homme<\/em> <em>Paris<\/em>, \u00e9pila lo <em>Palais Rontaunay<\/em> Sin-Dni.<\/p>\n\n\n\n<p>La rankonte, difissil m\u00e9soman \u00fctil, ansanm bann foto t\u00e9ribe-la, c\u00e9 lo soubasman lo trava\u00efy Wilhiam Zitte. Jean Arrouye la-\u00e9kri, \u00ab du choix de ces images et du r\u00f4le embl\u00e9matique que l\u2019artiste leur attribue d\u00e9coule toute son esth\u00e9tique&nbsp;\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.09903353573094409\" aria-label=\"Jean Arrouye, Kritik 974, katalog l\u00e9spozisyon, lan\u00e9 1995, p. 23.\">&nbsp;<\/span>. \u00c8k in fotokopi\u00ebz, grace in t\u00e9knik lagrandisman bann foto orijinal inn-apr\u00e9 l\u2019ot, Wilhiam Zitte la-f\u00e9 in ranmeportr\u00e9 gran forma, pinde dessi goni. I porte lo nom <em>Ombline maloya<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5936056535980858\" aria-label=\"Ombline Panon Desbassayns, gran propri\u00e9t\u00e8r z\u00e9sklav, la tradisyon \u00e9kri i amontre a\u00e8l konm in moun n\u00e9na la min dessi lo k\u00ebr, konm \u00ab la seconde providence \u00bb po bann z\u00e9sklav. La tradisyon oral, o-kontr\u00e8r, i amontre pl\u00fcto in fanm f\u00e9rosse sanm son bann z\u00e9sklav, son l\u00e2me i br\u00fcle dann volkan la Fourn\u00e8z.\">&nbsp;<\/span>. Lo bann fig\u00fcr, transform\u00e9 par lo trava\u00efy lartist, n\u00e9na in laparanse d\u00fcr, kontrast\u00e9. Kan l\u00e9 j\u00fcst akot\u00e9 i arkon\u00e9 pa lo bann figur, m\u00e9soman av\u00e8k inp\u00eb la distanse i retrouve azot, konm transfig\u00fcr\u00e9, lo rogar d\u00e9ssid\u00e9, konm si zot t\u00e9 la-m\u00e8m. Po la f\u00e8te 20 d\u00e9ssanm lan\u00e9 1992, la-\u00e9spoze bann pint\u00fcr-la, av\u00e8k le koudmin Antoine du Vignaux<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6975609223723438\" aria-label=\"Plastissien, n\u00e9 lan\u00e9 1955 Kazablanka, Marok. I r\u00e8ste, i trava\u00efye La R\u00e9nyon depi lan\u00e9 1985.\">&nbsp;<\/span>, po am\u00e8ne in rosh\u00e8rsh artistik dessi limaj le Noir, dann in landroi bien sinbolik La R\u00e9nyon: le dom\u00e8n Panon Desbassayns (M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le). Wilhiam Zitte la-propoze in ranme gran forma t\u00e9 i ap\u00e8le <em>Ombline maloya<\/em> po m\u00e8te an-sc\u00e8ne inn galri bann portr\u00e9 zans\u00e8te. Dapr\u00e9 Jean Arrouye, dann landroi sinblolik-la, \u00e7a lav\u00e9 \u00ab <em>valeur de retour des refoul\u00e9s<\/em> \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.48584961401918836\" aria-label=\"Jean Arrouye, Kritik 974, katalog l\u00e9spozisyon, lan\u00e9 1995, p. 22-25.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"495\" height=\"650\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ombline-maloya-affiche-exposition2.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16940\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ombline-maloya-affiche-exposition2.jpg 495w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/ombline-maloya-affiche-exposition2-228x300.jpg 228w\" sizes=\"auto, (max-width: 495px) 100vw, 495px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">L\u00e9spozisyon <em>Ombline maloya<\/em> : lafish. Lan\u00e9 1992.<br>Kol\u00e8ksyon M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Wilhiam Zitte i pinde dessi bann toil lib, san shassi, san kadr\u2019 otour, dessi vi\u00eb goni r\u00e9k\u00fcp\u00e9r\u00e9, fon tono, la tol rouy\u00e9, toute \u00e7at n\u00e9na in rapor av\u00e8k lanbalaj marshandiz lav\u00e9 voiyaje ansanm bann z\u00e9sklav\u2026 Dapr\u00e9 lartist, toute bann s\u00fcpor-la i porte ankor \u00ab la m\u00e9moir \u00e7at l\u00e9t\u00e9 antass\u00e9 dann fond-kal bato n\u00e9gri\u00e9 \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5529681893942257\" aria-label=\"Jean Arrouye, id.\">&nbsp;<\/span> l\u00fc prande azot konm t\u00e9moin imajin\u00e8r parsk na pwin d\u2019ot trasse mat\u00e9ri\u00e8l, apark bann liste kontabilit\u00e9 bann not\u00e8r, san gou ni santiman.<\/p>\n\n\n\n<p>Konm\u00e7a m\u00e8m bann <em>T\u00e8t Kaf<\/em> la-\u00e9n\u00e8te, jiska tonbe lanbl\u00e8m son trava\u00efy. Tanzantan portr\u00e9 imajin\u00e8r, tanzantan portr\u00e9 bann dalon, sinon\u00e7a portr\u00e9 kr\u00e9\u00e9 apartir bann foto lontan ou sinon apartir zimaj kom\u00e9la i sorte dann journal. Vitman tou\u00e7ala i tonbe konm in signe raliman, in sinbol. Lartist i fane azot par bann poshoir dessi bann m\u00fcr, dessi lo \u00ab black \u00bb (goudron), dan la vil, dan lo p\u00e9izaj, \u00e9pila ossi dessi journal, post-it, zafish, konm lotokolan. L\u00fc kontin\u00fc\u00e9 d\u00e9vlope son trava\u00efy kontaminasyon grafik av\u00e8k lo mod\u00e8l d\u00e9ssin demoun dann kal bato n\u00e9gri\u00e9 : l\u00fc transforme lo bann kor alonj\u00e9, amar\u00e9 \u00e8k la sh\u00e8ne, an-tral\u00e9 silou\u00e8te demoun lib antrinn dans\u00e9. I retrouve-\u00e7a dessi bann tablo, m\u00e9 ossi inprim\u00e9, brod\u00e9 dessi tiss\u00fc (shomiz, nap\u2026), sinon\u00e7a dessi bann zobj\u00e9 d\u00e9korasyon po la kaz (labajour an-tol d\u00e9koup\u00e9 ousinon an-s\u00e9ramik). Dan la ranme<em> Domoun 97.4<\/em> \u00e8k <em>Alfab\u00e9 Domoun<\/em>, lartist i ans\u00e8rve foto bann group, bononm, fanm, monmon ansanm son zanfan, l\u00fc d\u00e9tourne azot, l\u00fc poze azot kost\u00e9 inn-sanm-l\u2019ot, l\u00fc transforme azot an-piktogram : bann pti silou\u00e8te noir i forme in lalfab\u00e9, konm in l\u00e9krit\u00fcr kod\u00e9, dessi bann toil gran forma \u00e8k bann motif i arvien toultan.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"746\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003-11-01-koz-langaz.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-9114\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003-11-01-koz-langaz.jpg 800w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003-11-01-koz-langaz-300x280.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003-11-01-koz-langaz-768x716.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Koz langaz. William Zitte. Lan\u00e9 1999. Lakrilik dessi la toil, poshoir.<br>Kol\u00e8ksyon Lartot\u00e8k La R\u00e9nyon<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Lan\u00e9 1994, lo trava\u00efy dessi la m\u00e9moir i kontin\u00fc\u00e9 par l\u00e9spozisyon <em>Kaf an tol<\/em>, l\u00fc armontre 400 T\u00e8t kaf dann Lofis d\u00e9partmantal la K\u00fcltir Champ-Fleuri<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6180626749988851\" aria-label=\"\u00c8k bann t\u00e8ks Graziella Leveneur, Riel Debars, Carpanin Marimoutou, Danyel Waro, Izabel Testa.\">&nbsp;<\/span>, \u00e9pila in morso lo livr-d\u2019or i sorte dann m\u00fcz\u00e9 lo j\u00e9nosside Pnom-Penh. 400 \u00ab ropr\u00e9zantasyon \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7083126101155015\" aria-label=\"Dan lo Littr\u00e9, in ropr\u00e9zantasyon i amontre in figuir koul\u00e9 dann in moul, pinde, i ropr\u00e9zante lo d\u00e9f\u00fcn po lant\u00e8rman.\">&nbsp;<\/span>, lo zi\u00e9 rouv\u00e8r fan\u00e9 dann in takon l\u00e9spozisyon, dann in bonp\u00e9 landroi. Par \u00e9gzanp, lan\u00e9 2000, po l\u00e9spozisyon <em>I rogard pa<\/em> dann t\u00fcn\u00e8l Art\u2019S\u00e9nik, Ravine des Sables. Colette Pounia la-\u00e9krire : \u00ab Bann trasse \u00e9pifanik : in bonp\u00eb la t\u00e8te dann t\u00fcn\u00e8l, par\u00e8y bonp\u00eb pti l\u00fcmi\u00e8r al\u00fcm\u00e9 po nout m\u00e9moir la-po f\u00e9bli, po m\u00e8te an-fig\u00fcr lo kriy\u00e9 touf\u00e9. (\u2026) Lo parkour c\u00e9 in lamayaj shomin, konm dann zistoir, in lamayaj parant\u00e9 \u00e8k zans\u00e8te, kroizman bann vizion \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5939334815729952\" aria-label=\"Colette Pounia, in Artcr\u00e9ologie\/arkr\u00e9olozi, katalog l\u00e9spozisyon Wilhiam Zitte, Galerie Gounod, La R\u00e9nyon, lan\u00e9 2006.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\"><strong>Lart, lo sakr\u00e9 \u00e8k la politik<\/strong><\/h4>\n\n\n\n<p>Bann kr\u00e9asyon Wilhiam Zitte dann p\u00e9izaj l\u00e9 la depi lontan : depi la fin zan\u00e9 1980, l\u00fc la-parti rode bann trasse Listoir, trava\u00efye dessi in lansien landroi maronaj, l\u00e9spasse nat\u00fcr\u00e8l Piton Rouj, in piton volkan i monte jiska 2 397m. T\u00e8rla,<em> l&#8217;Office National des For\u00eats<\/em> la-d\u00e9kouve bann pi\u00e9 pome-de-t\u00e8r, bann r\u00e8ste zosman. Lan\u00e9 1990, po la-f\u00e8te lo 200 zan la kom\u00fcne Sin-Leu, la m\u00fcnissipalit\u00e9 la-komande Gilbert Clain<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8781682294044295\" aria-label=\"Sk\u00fclt\u00ebr r\u00e9nyon\u00e9. Al\u00e9 lire Situation de l\u2019art \u00ab contemporain \u00bb \u00e0 la R\u00e9union : le cas d\u2019un artiste \u00ab Hors normes \u00bb par P. de Bollivier, in Recherches en Esth\u00e9tique n\u00b07, Marge(s) et p\u00e9riph\u00e9rie(s), oktob 2001, Fort-de-France. Dir\u00e9kt\u00ebr P\u00fcblikasyon Dominique Berthet. Dif\u00fczion : \u00e9ditions Jean-Michel Place.\">&nbsp;<\/span> in lansanm sk\u00fcltir i ropr\u00e9zante in l\u00e9sklav antrinn dormi, \u00e9pila son r\u00e8ve la lib\u00e8rt\u00e9. La-instale lo bann sk\u00fcltir anndan lansien krat\u00e8r Piton Rouj. Lo <em>M\u00e9morial po bann Noir Maron<\/em> i r\u00e8ste pa touss\u00ebl dessi lo volkan andormi i domine la m\u00e8r. Pa tro loin komande ofissi\u00e8l-la, Wilhiam Zitte la-d\u00e9poze an-missouk son bann monuman p\u00e8rson\u00e8l : gal\u00e9 an-ta, gal\u00e9 dann pi\u00e9-d\u2019boi, T\u00e8t Kaf tagu\u00e9 at\u00e8r, dessi bann pano<em> l&#8217;Office National des For\u00eats<\/em>. Parsk lav\u00e9 pa trouve bonp\u00e9 trasse la sivilizasyon maron, l\u00fc la-majine bann v\u00e9stij. L\u00fc la-kr\u00e9 bann tonbe, in r\u00e9stan la k\u00fcltir. Lo p\u00e9izaj i tonbe abit\u00e9, p\u00ebpl\u00e9, vivan, grace z\u00e9l\u00e9man r\u00e9\u00e8l-la i rossanbe bann pr\u00ebv po vr\u00e9man parsk l\u00e9 pa tro voiyan. Dapr\u00e9 lartist, l\u00fc la-invante bann trasse listoir lav\u00e9 \u00e9fass\u00e9 : \u00ab nout mansonjri i p\u00eb konsolide la m\u00e9moir. C\u00e9 \u00e7a m\u00e8m nou la-bezoin \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8809571354092621\" aria-label=\"Cf. \u00ab Le paysage : entre conservation et cr\u00e9ation \u00bb, P. de Bollivier, AKOZ\/espace public n\u00b0 4, mars 1999.\">&nbsp;<\/span>.<br>Lo trava\u00efy la-f\u00e9 Piton Rouj la pa jam\u00e9 \u00ab rante dann in l\u00e9spoziyon \u00bb dann in sens \u00e9st\u00e9tik, la pa jam\u00e9 rante dann in p\u00fcblikasyon. L\u00e9 pa sign\u00e9. C\u00e9 \u00ab in l\u00ebv rouv\u00e8r \u00bb. Souvan d\u00e9foi n\u00e9na marsh\u00ebr i rajoute in gal\u00e9, zot trasse\u2026 s\u00e9 pa si zot i konpran bien zot i m\u00e8te zot grin d\u2019s\u00e8l dann in kr\u00e9asyon artistik ? S\u00e9 pa si zot lintansyon n\u00e9na in kot\u00e9 sakr\u00e9 ? S\u00e9 pa si zot i rande in lomaj, sinon\u00e7a i f\u00e9 konm in s\u00e9r\u00e9moni rit\u00fcel par rapor l\u00e9spri landroi ? Wilhiam Zitte i rode la limite rantr\u2019 lo sakr\u00e9 \u00e8k lo profane\u2026 Konm po lo <em>Ti Bondi\u00e9<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.9676385280929435\" aria-label=\"Ti bondi\u00e9 bor shomin an-lon\u00ebr Saint-Exp\u00e9dit, n\u00e9na bonp\u00e9 La R\u00e9nyon.\">&nbsp;<\/span> l\u00fc la-invant\u00e9 s\u00fc in bor d-shomin. In kr\u00e9asyon demoun la-adopt\u00e9 jiska vnir aporte zofrande fl\u00ebr, bouji, lansan\u2026 san kon\u00e8te l\u00e9t\u00e9 l\u00ebv in lartist\u2026<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"491\" height=\"650\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003.11.02-ti-bondie-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16936\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003.11.02-ti-bondie-1.jpg 491w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2003.11.02-ti-bondie-1-227x300.jpg 227w\" sizes=\"auto, (max-width: 491px) 100vw, 491px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Ti Bondi\u00e9. Lan\u00e9 2003. Wilhiam Zitte. Lakrilik, past\u00e8l \u00e8k luil grafite, l\u00e9ssanse t\u00e9r\u00e9bantine.<br>Kol\u00e8ksyon Lartot\u00e8k La R\u00e9nyon<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Lo kr\u00e9asyon Wilhiam Zitte c\u00e9 in lart s\u00e9r\u00e9moni la mor. Son bann <em>T\u00e8t Kaf<\/em> i sobate sanm la mor, \u00ab in p\u00e9i kan ou i sava, ou i p\u00e8rde la m\u00e9moir \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.07839517517594896\" aria-label=\"In Les statues meurent aussi, de Chris Marker \u00e8k Alain Resnais, film kourte, in komande la rev\u00fc Pr\u00e9sence Africaine , lan\u00e9 1953.\">&nbsp;<\/span>, konm Chris Marker i \u00e9krire. M\u00e8m si son bann kr\u00e9asyon i \u00e9spoze sirtou dann bann landroi po lart kontanporin (galri, linstit\u00fcsyon \u00e8k toute bann shap\u00e8l po lart), \u00e7ak i konte lo pl\u00fcs po l\u00fc, c\u00e9 an-promi\u00e9 lo kot\u00e9 \u00e9tik. Lart-la l\u00e9 k\u00fclt\u00fc\u00e8l, par\u00e8y bann stat\u00fc, mask afrikin sinon\u00e7a portr\u00e9 kopte : zot i sharoye la forse la vie, c\u00e9 d\u2019ropr\u00e9zantasyon sakr\u00e9, \u00ab fig\u00fcr bann kapor i rakomode la toil lo monde \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6564529815591097\" aria-label=\"Chris Marker, id.\">&nbsp;<\/span>. An-promi\u00e9 zot l\u00e9 pa l\u00e0 po rante dann lo marsh\u00e9 d\u2019lart, po pandiye azot dessi lo m\u00fcr in m\u00fcz\u00e9 sinon\u00e7a dann salon, zot l\u00e9 l\u00e0 po ropr\u00e9zante lo takon demoun nou t\u00e9 fine oubliy\u00e9 jiska, t\u00e8lmani\u00e8r i rof\u00e9 in rolasyon rantr\u2019 bann vivan \u00e8k bann mor. Lartist i di : \u00ab K\u00e8l dok\u00fcman n\u00e9na konm pr\u00ebv lav\u00e9 l\u00e9sklavaj ? K\u00e8l trasse apark deu-troi zakt not\u00e8r ? Mi rof\u00e9 bann zarshiv. Mansonjri-la, \u00e7a m\u00e8m nou la-bezoin \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.12056652027163162\" aria-label=\"Wilhiam Zitte, in koz\u00e9 ansanm P. de Bollivier la-ramass\u00e9, Artoth\u00e8que, 21 juin 1995.\">&nbsp;<\/span>. L\u00e8rk l\u00fc f\u00e9 lo portr\u00e9 in lans\u00e8te majin\u00e9, boudikonte lo proj\u00e9 Zitte i ranpli in mank, l\u00fc di \u00e7ak i fo di, i amontre \u00e7ak i fo amontr\u00e9, i ardone in fig\u00fcr bann \u00e7at Carpanin Marimoutou i ap\u00e8le \u00ab fantom \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.2331382416478468\" aria-label=\"\u00ab L\u2019histoire r\u00e9unionnais a fait du Kaf, au d\u00e9part, un fant\u00f4me, puisqu\u2019elle l\u2019a d\u00e9poss\u00e9d\u00e9 du statut de sujet en faisant de lui un esclave, sans nom, sans histoire, sans culture, sans terre, sans pouvoir\u2026 \u00bb, \u00ab Vouloir repr\u00e9senter le kaf implique donc de se confronter \u00e0 la question du fant\u00f4me, comme \u00e0 la question de ce qui \u00e0 la fois fait retour et manque d\u2019advenir, de ce qui insiste et fait d\u00e9faut, dans cette pr\u00e9sence douloureuse de l\u2019absence\u2026.(\u2026) \u00bb J-C.Carpanin Marimoutou, katalog Kaf an Tol, lan\u00e9 1995.\">&nbsp;<\/span>. Shanje bann Kaf an-moun i rogarde, tire azot dann loubli, done azot in pr\u00e9zanse, in l\u00e9gzistanse, \u00ab ar-pr\u00e9zante \u00bb azot, l\u00e9t\u00e9 konm f\u00e9 passe azot l\u00e9ta d\u2019fantom po \u00e7at zans\u00e8te.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"650\" height=\"449\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1991-02-02-marronnage-le-doute-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16945\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1991-02-02-marronnage-le-doute-1.jpg 650w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1991-02-02-marronnage-le-doute-1-300x207.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 650px) 100vw, 650px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Marronnage : le doute. Wilhiam Zitte. Lan\u00e9 1990. . Pigman, past\u00e8l gra, lankre dessi papi\u00e9.<br>Kol\u00e8ksyon Lartot\u00e8k La R\u00e9nyon<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Lart Wilhiam Zitte l\u00e9 politik, l\u00e8rk l\u00fc v\u00eb am\u00e8ne inn\u2019ot mani\u00e8r-voir lo Noir dan la R\u00e9nyon lontan, dan La R\u00e9nyon jordi. Amontre lo Kaf r\u00e9volt\u00e9, lo Kaf doboute, lo Kaf mistik, c\u00e9 d\u00e9monte m\u00e8m tan, bann ropr\u00e9zantazyon doudouiste konm lid\u00e9 la soumission i sorte dann l\u00e9ritaj listoir. D\u2019inn\u2019 ot kot\u00e9, ol\u00e8rk ranpli son l\u00fcniv\u00e8r \u00e8k bann p\u00e8rsonaj majin\u00e9, l\u00fc la-pr\u00e9f\u00e8re trava\u00efye \u00e8k dok\u00fcman \u00e9pila in trasse pl\u00fczoumoin ark\u00e9olojik, i p\u00e8rm\u00e8te al\u00fc r\u00e8ste dan la r\u00e9alit\u00e9. Parlf\u00e8te c\u00e9 in mani\u00e8r m\u00e8te lo vr\u00e9 moun dann Listoir poudvr\u00e9. \u00ab Dan lo soubasman nout lidantit\u00e9 n\u00e9na in morso, in lasp\u00e9 nou la-pa prande konte. Nou l\u00e9 la po aranje \u00e7a. Si nou koze dessi toultan an-moukataj, an-gougnardaj, an-kritik \u00fcmanist, si po amontre lo Noir an-grimasse \u00ab Y a bon banania \u00bb\u2026 jiska jordi, n\u00e9na ankor la mani\u00e8r demoun d\u00ebor i voi lo Noir, konm la mani\u00e8r bizar bann Zam\u00e9rikin \u2026 koman i l\u00e9 limaj lo Noir La R\u00e9nyon ? Ki\u00e7a i done in d\u00e9finisyon ? \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.4006341436418859\" aria-label=\"Wilhiam Zitte, in koz\u00e9 ansanm P. de Bollivier, 21 juin 1995.\">&nbsp;<\/span>. Lo trava\u00efy Wilhiam Zitte otour la ropr\u00e9zantsyon lo Noir i rante dann in r\u00e9fl\u00e9ksion pl\u00fcs global dessi listoir d\u2019 lart \u00e9pila l\u00fc k\u00e9stione lo bann baz l\u00e9st\u00e9tik nou n\u00e9na<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6122044415404878\" aria-label=\"An-konpl\u00e9man la p\u00fcblikasyon lo M\u00e9nil Foundation \u00ab L\u2019image du noir dans l\u2019art occidental \u00bb p\u00fcbliy\u00e9 par Gallimard lan\u00e9 1989.\">&nbsp;<\/span>. Toultan l\u00fc va pousse bann zartist trava\u00efye dessi la k\u00e9stion m\u00e9mori\u00e8l, sirtou dann bann l\u00e9spozisyon kol\u00e8ktif l\u00e8rk l\u00fc l\u00e9t\u00e9 lo komiss\u00e8r : <em>Bwad\u00e9b\u00e8ne <\/em>lan\u00e9 1997, Aboli pa aboli l\u00e9sklavaj, an-dalonaj sanm Julien Blaine \u00e8k Andr\u00e9 Rober, lan\u00e9 1998. Wilhiam Zitte la toujour \u00e9ss\u00e8ye prande an-konte listoir lart r\u00e9nyon\u00e9, kr\u00e9ol, soman po l\u00fc, t\u00e9 i fal\u00e9 pa r\u00e8ste dann in mani\u00e8r voir baz\u00e9 dessi Leurop. Alorse son pozisyonman t\u00e9 i suive \u00e7at bann kouran k\u00fcltir\u00e8l \u00e8k politik, mondializ\u00e9 <em>Black is beautifull<\/em> (an-kr\u00e9ol r\u00e9nyon\u00e9 l\u00fc t\u00e9 i ap\u00e8le-\u00e7a : <em>Kaf l\u00e9 joli<\/em>), l\u00e9t\u00e9 konm \u00e7at la <em>N\u00e9gritude<\/em>. L\u00fc t\u00e9 i k\u00e9stione ossi lo ban krit\u00e8r artistik \u00e8k \u00e9st\u00e9tik, jiska lo bann ropr\u00e9zantasyon popul\u00e8r demoun dapr\u00e9 zot laparanse : \u00ab parsk lo malbar lo nez l\u00e9 fin, sh\u00e9v\u00e9 l\u00e9 droite, l\u00fc l\u00e9 pl\u00fcs joli k\u2019lo Kaf av\u00e8k son gro l\u00e8v. Mi rante pa dann sh\u00e9ma \u00e9st\u00e9tik-la mwin \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.24647902464447025\" aria-label=\" Wilhiam Zitte, in koz\u00e9 ansanm P. de Bollivier, Lo Port, lo 22 novanm 1999.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n\n<p>Po fini, lo shomin arkr\u00e9olojik Wilhiam Zitte i prande, i d\u00e9passe in lomaj, sinon\u00e7a in m\u00e9morial po bann zans\u00e8te zam-\u00e9ran san tonbo ; l\u00fc propoze pl\u00fcto \u00ab bann portr\u00e9 i rouve in shomin po f\u00e9 son d\u00eby \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.08492121267714614\" aria-label=\"J-C. Carpanin Marimoutou, Contre la fascination, une anthropologie du regard , katalog l\u00e9spozisyon, Arsenik, 2000.\">&nbsp;<\/span> konm\u00e7a i gaingne poze lo soubasman \u00ab in sivilizasyon i porte lo sense \u00e8k lo mythe, m\u00e8m tan post\u00fcl\u00e9\/ majin\u00e9, r\u00e9v\u00e9 \u00e9pila r\u00e9\u00e8l, kr\u00e9ol \u00bb.<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7463125353366887\" aria-label=\"J-C. Carpanin Marimoutou, Contre la fascination, une anthropologie du regard , katalog l\u00e9spozisyon, Arsenik, 2000.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Jack Beng-Thi : inkarne listoir, r\u00e9pare lo kor, abite landroi<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.36917490665021446\" aria-label=\"In morso Au fil de la m\u00e9moire, Bouts de bois hurlants et Ligne Bleue h\u00e9ritage\u2026 Sculptures et installations de Jack Beng-Thi, P. de Bollivier, Cahier des Anneaux de la M\u00e9moire, s\/d Carlo A. C\u00e9lius, lan\u00e9 2009, p. 153.\">&nbsp;<\/span><\/h3>\n\n\n\n<p>Jack Ben-Thi n\u00e9na 28 an l\u00e8rk l\u00fc artourne La R\u00e9nyon lan\u00e9 1979, apr\u00e9 10 zan d\u00e9or. Konm l\u00fc la-f\u00e9 son formasyon Toulouse \u00e9pila L\u00fcniv\u00e8rsit\u00e9 Paris VIII, l\u00fc la-gaingne f\u00e9 bonp\u00eb voiyaj dann Leurop, dann Lam\u00e9rik latine. La s\u00e9parasyon av\u00e8k lil, la d\u00e9kouv\u00e8rte d\u2019ot sivilizasyon la-f\u00e9 prande al\u00fc konsianse lo vide. Depi l\u00e9pok-la, l\u00fc f\u00e9 ossi l\u00e9sp\u00e9rianse labsanse, lo n\u00e9an, lo mank m\u00e9moir son sossi\u00e9t\u00e9. 400 zan listoir l\u00e9 d\u00e9j\u00e0 pa gran shoz, \u00e9pila kan listoir i d\u00e9shik\u00e8te dann loubli kol\u00e8ktif, dessi k\u00e8l soubasman i gaingne bati son prop limaj \u00e8k limaj son p\u00ebp ? La pwin d\u2019trasse, la pwin d\u2019zimaj la tr\u00e8te n\u00e9gri\u00e9, inn tiguine z\u00e9kri, \u00e9pila bonp\u00eb d\u2019silanse !<br>Si, konm Chamoiseau i \u00e9kri, la \u00ab <em>v\u00e9rit\u00e9 <\/em>\u00bb l\u00e9sklavaj la-fine p\u00e8rde po toudbon, parsk na pwin t\u00e9moignaj inntiork, malgr\u00e9 na pwin p\u00e8rsone l\u00e9 kapab rakonte latrossit\u00e9 la tr\u00e8te, kanm\u00e8m \u00e7a i fo plonje dann lanfer la kal po niabou sorte dann f\u00e9noir kolonial. Lartist, konm \u00e7at i grave la parol, i devien lo r\u00e9v\u00e9lat\u00ebr, lo kr\u00e9at\u00ebr, lo t\u00e9moin dir\u00e8k in m\u00e9moir l\u00fc inkarne.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Zarshiv dan la shair vivan<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.36407391194559646\" aria-label=\"Lo titre in korb\u00e8y po\u00e8m Jean-Henri AZ\u00c9MA, ADER \u00e9ditions, lan\u00e9 1998. Jean-Henri AZ\u00c9MA di Jean AZ\u00c9MA, l\u00e9 in po\u00e8te r\u00e9nyon\u00e9, n\u00e9 Sin-Dni lan\u00e9 1913, mor Buenos Aires lan\u00e9 2000. L\u00e9pok la Seconde Guerre mondiale, l\u00fc l\u00e9t\u00e9 in kolaborat\u00ebr. Lan\u00e9 1990, l\u00e8rk lu vien La R\u00e9nyon, l\u00fc va rokon\u00e8te son l\u00e9r\u00ebr, son d\u00e9rayaj dann tan la gu\u00e8r (sours : Wikip\u00e9dia).\">&nbsp;<\/span><\/h4>\n\n\n\n<p>Lan\u00e9 1977, Jack Beng-Thi i ropr\u00e9zante l\u00e9kol <em>des Beaux-Arts de Toulouse<\/em> dann in r\u00e9zidanse zartist la <em>cit\u00e9 Internationale des Arts \u00e0 Paris<\/em>. La-done al\u00fc lokazion fouye dann bann zarshiv lot\u00e8l Soubise po son lissanse apr\u00e9\u00e7a son m\u00e9triz l\u00fcniv\u00e8rsit\u00e9 Paris VIII. L\u00fc la-lire lo Kode noir. L\u00fc la-di : \u00ab \u00e7a m\u00e8m la-f\u00e9 \u00e9n\u00e8te la k\u00e9stion lo kor dann mon majinasyon. \u00c7at lo kor la-ank\u00e9ss\u00e9. La k\u00e9stion fizik kan lo kor i tonbe dan la d\u00e9mounizasyon. Po mwin, \u00e7a m\u00e8m-m\u00e8m lo probl\u00e8m pl\u00fcs inportan\u00a0\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.20620383487454963\" aria-label=\"Jack Beng-Thi, in koz\u00e9 ansanm P. de Bollivier, lo 13 f\u00e9vri\u00e9 2001.\">&nbsp;<\/span>. Beng-Thi la-prande lo m\u00e8m shomin Orph\u00e9e : al\u00e9 rode demoun la-koule dann fon listoir, \u00e9splore lanf\u00e8r la kal, m\u00e8m si l\u00e9 riskab l\u00fc transforme an-stat\u00fc do-s\u00e8l, po ram\u00e8ne bann fantome, po ro-inkarne azot. L\u00fc la-di, \u00ab mwin la-d\u00e9kouve, pandan mon bann roshershe, in kor alonj\u00e9, konm an-kriz, an-arash-k\u00ebr\u2026 Mi artrouve amwin dann listoir-la\u00a0\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.674851022826866\" aria-label=\"Portrait d\u2019artiste : Jack Beng-Thi , in roportaj Florans F\u00e9lix \u00e8k Thierry Hoarau, Imago Production \/Artot\u00e8k La R\u00e9nyon, lan\u00e9 2004.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n\n<p>Apr\u00e9 son plonj\u00e9 dann zarshiv, l\u00fc la-komanse afronte la mati\u00e8r. \u00ab Mi komanse trava\u00efye lo kor, done al\u00fc in pozisyon (\u2026). Konm la pwin d\u2019z\u00e9kri, la pwin d\u2019livre i rakonte listoir-la, (\u2026) mi ans\u00e8rve mon kr\u00e9asyon konm in m\u00e9dium inportan po rakont\u00e9 \u00bb \u2026 Lartist i m\u00e8te anl\u00e8r son l\u00e9sp\u00e9rianse dir\u00e8k, son pr\u00e9zanse konm in t\u00e9moignaj, po done lo majinasyon in role \u00e9ssansi\u00e8l : konstrui jordi lo soubasman listoir la pa l\u00e9ss\u00e9, t\u00e8lmani\u00e8r lo moun nouvo i p\u00eb apuiye dessi po l\u00e8ve deboute.<\/p>\n\n\n\n<p>Dann son latli\u00e9, Beng-Thi i rejou\u00e9 lo drame, i d\u00e9passe al\u00fc. Dann in gran bassine, lartist i aroze in m\u00e9lanj larjil \u00e8k in mouvman par\u00e8y la plui. L\u00fc plonje son deu min dan la t\u00e8r, \u00e9pila l\u00fc tire bann l\u00e8ze la shair vivan. La t\u00e8r konm mati\u00e8r primordial, i tonbe in shoi inportan po lartist. \u00c8k mati\u00e8r-la l\u00fc l\u00e9 kapab rante an-kontak fizik av\u00e8k lo kor, l\u00fc di dann in langaj imaj\u00e9 \u00ab kan mi toushe la t\u00e8r-la, mi toushe la peau, mi toushe lo kor fizikman. Ou santi al\u00fc \u00e8k la min \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6081560666649972\" aria-label=\"Portrait d\u2019artiste : Jack Beng-Thi, id.\">&nbsp;<\/span>. In kor i prande forme dovan nout zi\u00e9, ankor alonj\u00e9, an-som\u00e8y. Kan la-fine f\u00e9 s\u00e8k in promi\u00e9 kou, lo sk\u00fclt\u00ebr i tire lo kor dann son sarkofaj an-platre, \u00e9pila toutsuite po toutsuite, i dr\u00e8sse al\u00fc droite : ast\u00e8r, lo p\u00e8rsonaj i tienbo deboute. I tarde pa, inn\u2019ot i vien rojoinde al\u00fc, apr\u00e9-\u00e7a in troizi\u00e8m\u2026 Apr\u00e9 \u00e7a, lartist i prande azot inn par inn, l\u00fc done shakinn son prop lidantit\u00e9, malgr\u00e9 zot l\u00e9t\u00e9 par\u00e8y. Son deu min i skarifi\u00e9 la mati\u00e8r ankor fr\u00e9, i reboushe lo bann trou f\u00e9 par aksidan, i songne lo bann boubou, lo bann bless\u00fcr, i ref\u00e9 la shair, i gr\u00e8fe la peau. Laksidan latli\u00e9, laksidan listoir, lartist i \u00e9fasse lo tan, \u00e8k son bann doi, l\u00fc rassanbe \u00ab bann ti morso la peau lo van lav\u00e9 fan\u00e9\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6244239249545688\" aria-label=\"J.H. AZ\u00c9MA, lan\u00e9 1979. Dapr\u00e9 Michel Beniamino, dann L\u2019imaginaire r\u00e9unionnais, \u00e9d. du Tramail, Sin-Dni, La R\u00e9nyon, lan\u00e9 1992, p.134.\">&nbsp;<\/span>.<br>Lo passaj dann latli\u00e9-la, in l\u00e9spasse ranf\u00e8rm\u00e9, sekr\u00e9, c\u00e9 in l\u00e9tape fondamantal po konprande koman Jack Beng-Thi i trava\u00efye. J\u00fcste l\u2019h\u00ebr-la, lartist i r\u00e9pare listoir, i ropr\u00e9zante par la mati\u00e8r bann fantom larash-k\u00ebr la m\u00e8r, po niabou f\u00e9 lo d\u00eby. L\u00fc \u00e9zite pa prande dann vokab\u00fcl\u00e8r bann dokt\u00ebr po \u00e9splike \u00e7at l\u00fc f\u00e9, parlf\u00e8te l\u00fc di bien l\u00e9 pa in kou-d\u2019azar si l\u00fc ans\u00e8rve lo platre \u00e8k bann prot\u00e8z an-f\u00e8r po f\u00e9 r\u00e8ste deboute lo bann kor. M\u00e9soman l\u00fc l\u00e9 pa j\u00fcst dokt\u00ebr, l\u00fc tonbe jiska sorsi\u00e9, l\u00e8rk l\u00fc j\u00e8te bann m\u00e9lanj la t\u00e8r kolor\u00e9 dessi lo bann kor, \u00e8k deu-troi j\u00e8st par\u00e8y d\u00e9ss\u00e8rtin s\u00e9r\u00e9moni l\u00e9gzorsiste<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.4297301721340073\" aria-label=\"Lartist va arf\u00e9 bann j\u00e8st-la, lo jour lo kabar-lomaj po bann la-d\u00e9ssote la vi akoz la diktat\u00fcr dann p\u00e9i Ayiti lan\u00e9 2004.\">&nbsp;<\/span>. Bann parol-majigador l\u00e9 pa tro loin, par\u00e8y t\u00e9 i sorte dir\u00e8kt dan la boush bann p\u00e8rsonaj l\u00e9t\u00e9 apo sorte dann in gran som\u00e8y. Lartist i ap\u00e8le \u00e7a \u00ab in lakt fondat\u00ebr, kl\u00e8r-\u00e9-n\u00e8t, \u00e9pila transandan ; \u00e7a i anonse in ren\u00e9ssanse mantal, in ranversman bann zimaj po d\u00e9klanshe in nouvo rekonstr\u00fcksyon, po f\u00e9 p\u00e8te anfl\u00ebr lo m\u00e9tamorfoz \u00e9sp\u00e9r\u00e9 \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.4025007820470431\" aria-label=\"Jack Beng-Thi, Ligne bleue-h\u00e9ritage\/Territoire int\u00e9rieur\/p\u00e9rif\u00e9ria, lan\u00e9 2002, in Sobremesa, katalog l\u00e9spozisyon, Le Port, lan\u00e9 2007.\">&nbsp;<\/span>.<br>Lo deu min lartist i r\u00e9alize lo transm\u00fctasyon, latli\u00e9 i tonbe lo kontr\u00e8r la kal bato n\u00e9gri\u00e9 : dann latanor<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.9366891180608037\" aria-label=\"Symbole du creuset des transmutations, physiques, morales ou mystiques. Pour les alchimistes, l'athanor, o\u00f9 s'op\u00e8re la transmutation, est une matrice en forme d'oeuf, comme le monde lui-m\u00eame, qui est un oeuf, gigantesque, l'oeuf orphique qu'on trouve \u00e0 la base de toutes les initiations, en \u00c9gypte comme en Gr\u00e8ce ; et de m\u00eame que l'Esprit du Seigneur, ou Ruah Elohim, flotte sur les eaux, de m\u00eame dans les eaux de l'athanor, doit flotter l'esprit du monde, l'esprit de vie, dont l'alchimiste doit \u00eatre assez habile pour s'emparer. Marcel Griaule, Masques dogons, Paris, lan\u00e9 1938. Dapr\u00e9 J. Chevalier \u00e8k A. Gheerbrandt, Dictionnaire des symboles, R. Laffont, lan\u00e9 1982.\">&nbsp;<\/span> lalshimist-la, in nouvo rasse demoun, deboute, an-marshe i \u00e9n\u00e8te.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">Ast\u00e8r nou l\u00e9 deboute, mon p\u00e9i \u00e8k mwin \u2026<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.382761937390085\" aria-label=\"Aim\u00e9 C\u00e9saire, Cahier d\u2019un retour au pays natal, in Volont\u00e9s (rev\u00fc), num\u00e9ro 20, lan\u00e9 1939, Paris, 1\u00e9 l\u00e9disyon.\">&nbsp;<\/span><\/h4>\n\n\n\n<p><em>Au fil de la m\u00e9moire, Les Bouts de bois hurlants, Nostalgique sweet vacoa, Arrachement Carg. C12, Territoire Ma\u00efdo\/Incision\/arrachement, Ligne Bleue-H\u00e9ritage, La constellation des manquant<\/em>s\u2026 Bann l\u00ebv Beng-Thi, av\u00e8k bann titre i rouve lo majinasyon, i poze k\u00e8stion dessi lo kor ansanm son t\u00e9ritoir (son bann t\u00e9ritoir), parlf\u00e8te c\u00e9 par la m\u00e9moir (in m\u00e9moir po fouiye anndan, po m\u00e8te dan la l\u00fcmi\u00e8r, po rekonstrui) l\u00fc va kr\u00e9 in lien fondamantal, j\u00e9n\u00e9rik, po f\u00e9, sanm in bonp\u00eb d\u2019kor, in p\u00ebp deboute.<\/p>\n\n\n\n<p>La k\u00e9stion lo kor, la fason i amontre al\u00fc, l\u00e9 fondamantal. Kan la-fine \u00ab tire azot dann zarshiv \u00bb, dapr\u00e9 son prope kozman, i fo lartist i trouve k\u00e8l mani\u00e8r l\u00fc va repr\u00e9zante azot. Dan la pl\u00fcpar son bann sk\u00fcltir, dann komansman bann zan\u00e9 90, lo kor l\u00e9 pr\u00e9zan fizikman, dann in bann kr\u00e9asyon an-t\u00e8r kuite, a-moiti\u00e9 r\u00e9alist. Konm zot i sorte dan lo m\u00e8m moul, po shak rame, toute l\u00e9 m\u00e8m grand\u00ebr, av\u00e8k deu-troi pti dif\u00e9ranse par rapor bann zinstalasyon ; i p\u00eb al\u00e9 jiska la ot\u00ebr 1,60m. Zot i pr\u00e9zante konm in bann odkor lartist nor\u00e9 alonj\u00e9 \u00e8k in s\u00ebl tenan, san janm, san bra, konm in momi sinon\u00e7a in kokon av\u00e8k in t\u00e8te. Konm\u00e7a, lo bann kor l\u00e9 sk\u00fclt\u00e9 d\u2019in mani\u00e8r lo pl\u00fcs sinpe possib. Labsanse lanatomi \u00e8k la proporsyon konm dann sens loksidan, i raproshe lo bann sk\u00fcltir Beng-Thi \u00e8k in bonp\u00e9 sk\u00fcltir tradisyon\u00e8l Lafrik Noir, \u00e9pila \u00e7at L\u00e9jipt : zot fonksyon t\u00e9 po repr\u00e9zante lo \u00ab doub \u00bb imort\u00e8l lo zans\u00e8te la-fine mor. Parlf\u00e8te, dann \u00e7at Cheikh Anta Diop<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6293251225298744\" aria-label=\"Int\u00e9l\u00e9kt\u00fc\u00e8l \u00fcmanist S\u00e9n\u00e9gal\u00e9, n\u00e9 lan\u00e9 1923, mor lan\u00e9 1986. Istorien, antropolog, l\u00fc la-m\u00e8te anl\u00e8r toute \u00e7at Lafrik, sirtou Lafrik Noir, la-am\u00e8ne dann la k\u00fcltir \u00e8k la sivilizasyon mondial. Jiska jordi, anparmi bann sientifik oksidantal, n\u00e9na i rale lo konte \u00e9pila i roprande pa son bann t\u00e8z.\">&nbsp;<\/span> i ap\u00e8le <em>le canon n\u00e8gre<\/em>, l\u00e9 pa inportan si la r\u00e9pr\u00e9zantasyon l\u00e9 pa r\u00e9alist, si lo bra, lo b\u00fcst l\u00e9 tro long sinon\u00e7a tro kourte parske \u00e7a l\u00e9 rienk in sinbol lo zans\u00e8te lav\u00e9-artourne anparmi bann vivan.<br>Dabit\u00fcd, lo odkor (lo z\u00e9pol, lo kou, la t\u00e8te) l\u00e9 modl\u00e9 \u00e8k r\u00e9alism. Lo r\u00e8ste lo kor l\u00e9 rienk in tron ; son form i p\u00eb \u00e8te dif\u00e9ran d\u2019in l\u00e9spozisyon a-l\u2019ot.<br>Arl\u00e8ve la t\u00e8te, r\u00e8ste deboute\u2026<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.9094768925150173\" aria-label=\"test de note\">&nbsp;<\/span>. M\u00e8m si d\u00e9foi l\u00fc l\u00e9 alonj\u00e9 (konm dann <em>Mira Slum<\/em>, <em>Arrachement Carg. C12<\/em>), lo kor l\u00e9 pr\u00e8sk toultan deboute droite, dann in poz dinamik. Lo bann kor l\u00e9 angarot\u00e9, amar\u00e9, atash\u00e9, m\u00e8m tan zot i gaingne r\u00e8ste deboute, \u00e9pila i lib\u00e8re in gran-gran sin\u00e8rji. Bann linpr\u00e9syon kontradiktoir \u2014 paralizi \u00e8k mouvman \u2014 i f\u00e9 \u00e9n\u00e8te lid\u00e9 in konba, inn l\u00fcte. Konmsi bann t\u00e8te-la t\u00e9 kapab koz\u00e9, zot t\u00e9 i sorte dann zot koke, zot bann f\u00e8r. Lo fil, Beng-Thi i ans\u00e8rve in takon foi, i marke ossi in lanbivalanse: la korde, lo rafia nat\u00fcr\u00e8l, lo rafia kolor\u00e9, lo fil do-f\u00e8r, lo fil nilon bann p\u00e9sh\u00ebr, la fib optik\u2026 lo fil i amare sinon\u00e7a i lib\u00e8re, l\u00fc reli\u00e9, l\u00fc pandiye, l\u00fc d\u00e9kore, l\u00fc ritme grafikman lo bann s\u00fcrfasse.<\/p>\n\n\n\n<p>In n\u2019ot kot\u00e9, lo kor l\u00e9 pa souvan touss\u00ebl, l\u00fc l\u00e9 pl\u00fcto anparmi deu jiska trante p\u00e8rsonaj dann bann l\u00e9spozisyon. Lartist i sava depi la stat\u00fc jiska la p\u00e8rformanse, lo group lo kor plass\u00e9 dann l\u00e9passe, va done lo mouvman. La dimanssion kol\u00e8ktif l\u00e9 pr\u00e9zan po toudbon dann la mani\u00e8r Beng-Thi i trava\u00efye. Apartir in resh\u00e8rshe dessi son lorijine \u00e8k \u00e7at son famiy, an-d\u00e8rni\u00e9 l\u00fc rakonte \u00e9pila l\u00fc kontrui listoir son p\u00ebp. L\u00fc di konm\u00e7a : \u00ab Mi koze dessi mon kor. \u00c7at l\u00e9zot ossi. Anou-m\u00e8m \u00e7a. \u00c7a m\u00e8m nout listoir. Mwin l\u00e9 dann listoir-la \u00bb. \u00c7at i int\u00e9r\u00e8sse al\u00fc, anpl\u00fcs lorijine son famiy vi\u00e9tnamien, bingali, c\u00e9 \u00ab larashman bann kor depi lo kontinan jiska lil \u00bb, ce proj\u00e8ksyon dann in n\u2019ot l\u00e9spasse, sar lorijine la n\u00e9ssanse in p\u00ebp, dann in kont\u00e8ks istorik konm politik prop. Lid\u00e9 la j\u00e9n\u00e8z in nouvo p\u00ebp i p\u00e8rm\u00e8te al\u00fc transande lo kor, lo \u00ab kor fraksion\u00e9 dann son finitude, son mal\u00ebr, son frajilit\u00e9 \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5772717935865226\" aria-label=\" \u201cBouts de bois hurlants\/La pyramide aux esprits\u201d, Jack Beng-Thi, in Sobremesa, catalogue d\u2019exposition, le Port, lan\u00e9 2007.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n\n<h4 class=\"wp-block-heading\">T\u00e9ritoir an-rekonk\u00e8te<\/h4>\n\n\n\n<p>Depi promi\u00e9 d\u00e9b\u00fc, la k\u00e9stion lo t\u00e9ritoir l\u00e9 fondamantal. I fo fouye dann tr\u00e9fon la m\u00e9moir : d\u00e9ssande dann lanf\u00e8r la kal, trav\u00e8rse toute bann loss\u00e9an, ou\u00e7a \u00e7at lo zi\u00eb i voi kl\u00e8r, l\u00e9 kapab voir ankor la \u00ab fum\u00e9e des hauts faits o\u00f9 charbonne l\u2019histoire\u00a0\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.2434804479683894\" aria-label=\"Saint-John Perse, Exils, Gallimard, lan\u00e9 1960.\">&nbsp;<\/span>\u00a0; plonje dann fon loss\u00e9an po rode lo zo manj\u00e9 par lo s\u00e8l ; argarde \u00ab par d\u00e8ri\u00e8r lo p\u00e9izaj \u00bb lil, ou\u00e7a i kashi\u00e8te ankor la trasse bann p\u00ebp o-trava\u00efy sou dominasyon lo maitr\u2019; dire son d\u00e9pitasyon akoz l\u00fc artourne arpa jam\u00e9 dann bann landroi majin\u00e9, son bann t\u00e9ritoir lorijine \u2026 Kl\u00e8rman, in bonp\u00e9 d\u2019z\u00ebv i f\u00e9 rap\u00e8le la k\u00e9stion landroi, jiska dan lo bann titre. Kissoi la kr\u00e9asyon f\u00e9 an-plasse, konm <em>Territoire Ma\u00efdo\/Incision\/Arrachement<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.3854828581707218\" aria-label=\"Kr\u00e9asyon l\u00e9t\u00e9 f\u00e9 po l\u00e9spozisyon Lieux de m\u00e9moire organiz\u00e9 par lo FRAC-R\u00e9union dan l\u00e9-O Lou\u00e8st La R\u00e9nyon, lan\u00e9 1994.\">&nbsp;<\/span>, kissoi bann l\u00e9spozisyon konm Ligne bleue-h\u00e9ritage, pr\u00e9zant\u00e9 la Biennale de Cuba lan\u00e9 1997, kissoi ankor Au fil de la m\u00e9moire\u2026, bann kr\u00e9asyon Beng-Thi i rakonte la relasyon pa bien kl\u00e8r par rapor bann t\u00e9ritoir : kissoi la t\u00e8r lorijine, kissoi la t\u00e8r lariv\u00e9, kissoi loss\u00e9an, an-m\u00e8m tan dra mort\u00fc\u00e8r, baraj do-lo i gaingne pa dessot\u00e9, \u00e9pila do-lo sakr\u00e9 kapab p\u00fcrifi\u00e9. Lo trava\u00efy Jack Beng-Thi l\u00e9 dann in shomin \u201crekonk\u00e8te \u201d bann t\u00e9ritoir vol\u00e9 par listoir. L\u00fc di konm \u00e7a : \u00ab In bon koupe de tan la-f\u00e8rme anou dann bann l\u00e9spasse tro s\u00e9r\u00e9, kal bato, bitasyon, toute kalit\u00e9 lint\u00e8rdiksyon\u2026 \u00bb Malgr\u00e9 lo bann promi\u00e9 kr\u00e9asyon l\u00fc la-\u00e9spoz\u00e9<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.17270422729101642\" aria-label=\"Sculpture \u00e0 La R\u00e9union, in l\u00e9spozisyon po louv\u00e8rt\u00fcr le FRAC-R\u00e9union lan\u00e9 1986 (Alken, Jack Beng-Thi, Claude Berlie-Caillat, Gilbert Clain, Marc Lambron, Didier Legall, Alain Padeau, Alain Seraphine).\">&nbsp;<\/span> l\u00e9t\u00e9 pti, l\u00e9t\u00e9 an bas-relief, vitman-vitman, dan lo bann zan\u00e9 an-suivan, l\u00fc va ans\u00e8rve la ronde-bosse, \u00e9pila l\u00fc va dispoze son bann kr\u00e9asyon t\u00e8l mani\u00e8r lo bann kor va dr\u00e8sse droite, va trouve zot plasse dann l\u00e9spasse.<br>Anpl\u00fcs ke \u00e7a, lartist i propoze rouve in l\u00e9spasse transandan, dann deu-troi kr\u00e9asyon ou\u00e7a l\u00fc f\u00e9 rante linfini z\u00e9toil, m\u00e9tafor la dimanssion spirit\u00fc\u00e8l l\u00e9 in p\u00e9 partou dann son trava\u00efy : <em>Territoire stellaire<\/em>. <em>150 gardiens au pays des \u00e9toiles<\/em>, <em>La constellation des manquants<\/em>, <em>La pyramide aux esprits<\/em>\u2026 L\u00e9spasse sinbolik la lib\u00e8rt\u00e9, \u00e7at la konsianse, l\u00e9 ossi lo soubasman po in nouvo relasyon ansanm lil. Rouve l\u00e9spasse \u00ab out tr\u00e9fon \u00bb, po gaingne rekonstrui la relasyon j\u00e9n\u00e9rik \u00e9pila f\u00e9 \u00e9n\u00e8te la sossi\u00e9t\u00e9.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"440\" height=\"650\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1998-27-03-la-constellation-des-manquants-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16942\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1998-27-03-la-constellation-des-manquants-1.jpg 440w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1998-27-03-la-constellation-des-manquants-1-203x300.jpg 203w\" sizes=\"auto, (max-width: 440px) 100vw, 440px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">La constellation des manquants. Jack Beng-Thi. Lan\u00e9 1997. <br>De-boi l\u00e9b\u00e8n, t\u00e8r kuite, v\u00e8re, l\u00fcmi\u00e8r, klou, pint\u00fcr rouj, korde.<br>Kol\u00e8ksyon Lartot\u00e8k La R\u00e9nyon<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Lo trava\u00efy Beng-Thi l\u00e9 inp\u00e9 par\u00e8y in lomaj po lo mor, in rite f\u00fcn\u00e9r\u00e8r po bann \u00ab <em>t\u00eates cr\u00e9pues de l\u2019innombrable enfouies sans nom dans l\u2019ab\u00eeme<\/em> \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.3185956854838402\" aria-label=\"Morso in fonnk\u00e8r Patrice Treuthardt, po\u00e8te r\u00e9nyon\u00e9 kontanporin : \u201cO mer moire m\u00e9moire du peuple noir\/mer mer plus am\u00e8re que margoze am\u00e8re\/redis-moi les t\u00eates cr\u00e9pues de l\u2019innombrable\/enfouies sans nom dans l\u2019ab\u00eeme\u201d, t\u00e8ks grav\u00e9 dovan la M\u00e9diat\u00e8k Lo Port, lan\u00e9 1993.\">&nbsp;<\/span>, t\u00e8l mani\u00e8r kan zot i gaingne la plasse zans\u00e8te, bann t\u00e8te-la l\u00e9 kapab ranforse \u00e9pila soutien bann j\u00e9n\u00e9rasyon jordi konm \u00e7at domin. Lo kor r\u00e9par\u00e9, dr\u00e9ss\u00e9, demoun deboute, \u00e7a m\u00e8m-m\u00e8m i bati sossi\u00e9t\u00e9-la. \u00c9pila, l\u00e8rk l\u00fc koze dessi lo bann viktime la tr\u00e8te, Beng-Thi i di konm\u00e7a : \u00ab bann\u2019a-m\u00e8m i tienbo anou vivan \u00bb. L\u00fc rante dann in soubasman antropolojik ou\u00e7a \u2014 depi la kote L\u00e8st Lafrik po arive Nouv\u00e8l-Kal\u00e9doni, an-passan par lo gran lil Madagaskar \u2014 la t\u00e8r ou\u00e7a lo kor bann zans\u00e8te i repoze, i tonbe lo m\u00e9y\u00ebr landroi po lo groupe trouve son rassine. T\u00e9ritoir-la c\u00e9 La R\u00e9nyon \u00e8k Loss\u00e9an Indien.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Karl Kugel : kor\/t\u00e9ritoir \/m\u00e9moir\u2026 po f\u00e9 in l\u00ebv<\/h3>\n\n\n\n<p>Karl Kugel l\u00e9 in fotograf, in kr\u00e9at\u00ebr viz\u00fc\u00e8l. L\u00fc t\u00e9 lor\u00e9a in bourse<em> <\/em>la <em>Villa M\u00e9dicis Hors les Murs<\/em> po in proj\u00e9 an-Shine, l\u00fc t\u00e9 anparmi lo lantouraj la-monte lo group fotograf BKL. Rantr\u2019 lan\u00e9 1990 jiska lan\u00e9 1994, groupe-la la-suive l\u00e9vol\u00fcsyon troi karti\u00e9 La R\u00e9nyon l\u00e9t\u00e9 apo shanj\u00e9. \u00c7a t\u00e9 in proj\u00e9 kr\u00e9asyon m\u00e8mtan l\u00e9disyon t\u00e9 i ap\u00e8le <em>Trwa karti\u00e9 Entre Mythologies et Pratique<\/em>s, \u00e8k in lantouraj fotograf, sossiolog, zartist, filozof\u2026 Karl kugel la-vn\u00fc r\u00e8ste La R\u00e9nyon ; l\u00fc la-d\u00e9vlope in trava\u00efy bien mark\u00e9 par rapor bann t\u00e9ritoir Loss\u00e9an Indien (Mozanbik, sirtou Lafrik lo S\u00fcd). Po son trava\u00efy, l\u00fc la-prande konm poto-mitan la relasyon ansanm lo kor, lo sakr\u00e9 \u00e9pila bann t\u00e9ritoir. Dann son trava\u00efy n\u00e9na ossi in kot\u00e9 po\u00e9tik, artistik jiska \u00e9tnografik, politik, sinbolik : <em>R\u00e9cits des corps<\/em> (1997-2002), <em>Camp Calixte<\/em> (2003), <em>Et les engins vont retourner la terre<\/em> (2004), <em>Makwal\u00e9<\/em>, \u00e9pila po fini <em>Le Jardin de la m\u00e9moire<\/em> l\u00fc la-kr\u00e9\u00e9 dessi Ilh\u00e0 de Mo\u00e7ambique \u00e8k lo program UNESCO <em>Routes de l\u2019esclavage<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p>Re-d\u00e9mare lo koz\u00e9 ansanm inn-\u00e9-l\u2019ot, rassanbe bann pratik \u00e8k bann t\u00e9ritoir, tisse in lien : lo trava\u00efy Karl Kugel i trouve son soubasman dann landroi ou\u00e7a in lavant\u00fcr \u00fcmin konm artistik i j\u00e8rme, i pousse. Dann k\u00ebr son trava\u00efy, lo lien, i tisse al\u00fc par\u00e8y in r\u00e9ponse pl\u00fcs for la violanse listoir, pl\u00fcs for l\u00e9gzil la-arashe, la-d\u00e9porte bann group demoun. Lo lien \u00e8k lo k\u00f2r, lo sakr\u00e9, la t\u00e8r, bann t\u00e9ritoir lorijine : lo lien i marke in landroi, i poze La R\u00e9nyon dann in l\u00e9spasse an-partaj rantr lo p\u00e9i Makwa, Madagaskar, Mayote \u00e8k Lafrik d\u00fc S\u00fcd\u2026 Loss\u00e9an Indien l\u00e9 in gran p\u00e9i. Karl Kugel i fouye al\u00fc l\u00e8rk l\u00fc suive lo kouran la m\u00e9moir, lo partaj bann k\u00fcltir \u00e8k bann rankonte f\u00e8rtil.<\/p>\n\n\n\n<p>Son trava\u00efy dessi la tradisyon bann danse konba toute d\u00e9ssandan z\u00e9sklav i partaje, la-pousse Karl Kugel trava\u00efye ansanm fotograf Mozanbik (Ricardo Rangel, Kok Nam\u2026). L\u00fc organize r\u00e9g\u00fcli\u00e8rman bann l\u00e9shanj rantr\u2019 lo deu p\u00e9i po niabou regroupe in flo zimaj dann in l\u00e9spozisyon, \u00e9pila dann in livr\u2019 i ap\u00e8le <em>Saudade de l\u2019espoir<\/em>. Dapr\u00e9 lo kozman lartist, l\u00ebv-la i \u00ab balanse rantr\u2019 lo t\u00e9moignaj in l\u00e9pok listoir lo Mozanbik t\u00e9 i borde \u2014 listoir la kolonizasyon \u00e8k son sist\u00e8m sossial laparteid, \u00e8k lo kinz zan\u00e9 la gu\u00e8r sivil an-suivan \u2014 \u00e8k l\u00e9mosyon dovan lo gran gayarsit\u00e9 la vie \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.21142846638480806\" aria-label=\" Karl Kugel, Saudade de l\u2019espoir, Oc\u00e9an Edition, lan\u00e9 2003.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"553\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2001-12-20-danse-de-combat-a-la-reunion.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16949\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2001-12-20-danse-de-combat-a-la-reunion.jpg 800w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2001-12-20-danse-de-combat-a-la-reunion-300x207.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/2001-12-20-danse-de-combat-a-la-reunion-768x531.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Danse de combat \u00e0 La R\u00e9union, quartier du chaudron, St. Denis (titre factice). Karl Kugel. <br>Rantr\u2019 1997 -2000. Papi\u00e9 barit\u00e9 ; m\u00e9tode larjantik, noir-\u00e8k-blan.<br>Kol\u00e8ksyon M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p><em>Makwal\u00e9<\/em><span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.6999955197263414\" aria-label=\"Lo s\u00e8rvisse Makwal\u00e9 (sinon\u00e7a s\u00e8rvisse Makwala) l\u00e9 in rite Makwa, 18 moi apr\u00e9 la mor, po rokon\u00e8te lo d\u00e9f\u00fcn konm zans\u00e8te. Depi la fin la Seconde guerre mondiale lav\u00e9-p\u00fc f\u00e9 s\u00e9r\u00e9moni-la La R\u00e9nyon. Fran\u00e7ois Dumas-Champion, Le mariage des cultures \u00e0 La R\u00e9union, Paris, Karthala, lan\u00e9 2008.\">&nbsp;<\/span> l\u00e9 in \u201cs\u00e9r\u00e9moni la\u00efk\u201d la-arive par in vativien r\u00e9g\u00fcli\u00e9 rantr\u2019 Mozanbik \u00e8k La R\u00e9nyon. Po Karl Kugel lo mo \u201csp\u00e8ktak\u201d i konvien pa ditou. L\u00e9 pl\u00fcto in kr\u00e9asyon i prande bonp\u00e9 laparanse, i arvien toultan dann in ma\u00efyaj zimaj, shanson, po\u00e8m, muzik, danse konba. S\u00e9r\u00e9moni-la i rassanbe z\u00e9l\u00e9man lo deu k\u00fcltir i partaje : \u00ab depi lo jako r\u00e9nyon\u00e9, in p\u00e8rsonaj mist\u00e8ri\u00e9 dann s\u00e8rvisse malbar, jiska lo wanalombo mozanbikin, in m\u00e9diat\u00ebr divin, la kl\u00e9 po bann rite linissiasyon dann p\u00e9i makond\u00e9\u00a0\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.9713256067433479\" aria-label=\"Pascale David, T\u00e9moignages, 28 s\u00e9ptanm 2004 Cf. aussi Clicanoo,15\/12\/1998 https:\/\/www.clicanoo.re\/node\/413439\">&nbsp;<\/span>. Av\u00e8k 400 foto amont\u00e9, in film dessi d\u00e8rni\u00e9 Jako Prom\u00e8s, in lantouraj zint\u00e8rvenan<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.32563883973921737\" aria-label=\"Bann zartist Nathalie Natiemb\u00e9, Dany\u00e8l Waro, lo po\u00e8te Christian Floyd Jalma, bann dans\u00ebr Wanalombo, bann perk\u00fcssionist la Compagnie Nationale de Danse du Mozambique, av\u00e8k ossi Jean-Ren\u00e9 Dreinaza (promi\u00e9 R\u00e9nyon\u00e9 shanpion d\u2019Franse de Savate, kr\u00e9at\u00ebr (lan\u00e9 1994) \u00e9pila kordonat\u00ebr lo Komit\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9 moring (lan\u00e9 2004) \u00e8k bann moringu\u00ebr La R\u00e9nyon\u2026\">&nbsp;<\/span> i grandi dann shak nouvo l\u00e9sp\u00e8rianse p\u00fcblik, <em>Makwal\u00e9 <\/em>l\u00e9 in kr\u00e9asyon viz\u00fc\u00e8l, vivan. Dapr\u00e9 Karl Kugel, kr\u00e9asyon-la \u00ab i \u00e9splore bann shomin listoir, bann shomin l\u00fcniv\u00e8r mistik \u00e8k toute le majinasyon dessi bann danse konba. Dann lantouraj lo ron, anparmi toute demoun, <em>Makwal\u00e9 <\/em>i f\u00e9 armajine lo tan l\u00e9gzil \u00e8k son violanse, lamn\u00e9zi konm l\u00e9spoir, lo bann r\u00e8v \u00e8k la kroyanse dan la bot\u00e9\u00a0\u00bb.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"436\" height=\"650\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2017-1-4-jako-male-et-jako-femelle-danser-zako-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16941\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2017-1-4-jako-male-et-jako-femelle-danser-zako-1.jpg 436w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2017-1-4-jako-male-et-jako-femelle-danser-zako-1-201x300.jpg 201w\" sizes=\"auto, (max-width: 436px) 100vw, 436px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Jako m\u00e2le et jako femelle &#8211; danser zako. Karl Kugel. Lan\u00e9 1999. <br>M\u00e9tode larjantik, dijigrafi.<br>Kol\u00e8ksyon M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"442\" height=\"650\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2017-1-5-wanalombo-village-makonde-de-Nampula-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16938\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2017-1-5-wanalombo-village-makonde-de-Nampula-1.jpg 442w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/2017-1-5-wanalombo-village-makonde-de-Nampula-1-204x300.jpg 204w\" sizes=\"auto, (max-width: 442px) 100vw, 442px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Wanalombo, village makond\u00e9 de Nampula. Karl Kugel. Lan\u00e9 1998. <br>M\u00e9tode larjantik, dijigrafi.<br>Kol\u00e8ksyon M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le<br><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Po kontin\u00fc\u00e9 son trava\u00efy raproshman-la, lan\u00e9 2003, Karl Kugel, pouss\u00e9 par listorien Sudel Fuma, va komanse la kr\u00e9asyon in jardin la m\u00e9moir laba Mozanbik<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5918655565132658\" aria-label=\"Dan lo proj\u00e9 l\u2019UNESCO \u00ab Route de l\u2019esclave \u00bb.\">&nbsp;<\/span>. Lo proj\u00e9 va m\u00e8te an-plasse dann Lil Mozanbik, dann r\u00e9jion Nampula, dessi in t\u00e9rin don\u00e9 par lo Minist\u00e8r la K\u00fcltir lo p\u00e9i. Lil Mozanbik l\u00e9t\u00e9 in landroi inportan dan la tr\u00e8te bann z\u00e9sklav ou\u00e7a la-d\u00e9porte par diz\u00e8n mili\u00e9 d\u2019 fanm \u00e8k bononm, dann dif\u00e9ran landroi la t\u00e8r (Loss\u00e9an Indien, Golf P\u00e8rsik, Lam\u00e9rik lo S\u00fcd, Kara\u00efb, Lam\u00e9rik lo Nor). Lil Mozanbik, dan la kroiz\u00e9 in bonp\u00e9 sivilizasyon, kapital lo p\u00e9i jiska la fin 19\u00e8m si\u00e8k, la-jou\u00e9 in gran rol dan lo kom\u00e8rse la r\u00e9jion Lou\u00e8st Lafrik. Depi l\u00e9pok-la jiska jordi lil la-kons\u00e8rve in sap\u00e8r l\u00e9ritaj arshit\u00e8kt\u00fcral va rante dann <em>Patrimoine mondial de l\u2019Unesco<\/em>, lan\u00e9 1992.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"542\" height=\"650\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1-vue-ge\u0301ne\u0301rale-jardin-de-la-me\u0301moire-\u00a9KKUGEL-1-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16943\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1-vue-ge\u0301ne\u0301rale-jardin-de-la-me\u0301moire-\u00a9KKUGEL-1-1.jpg 542w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/1-vue-ge\u0301ne\u0301rale-jardin-de-la-me\u0301moire-\u00a9KKUGEL-1-1-250x300.jpg 250w\" sizes=\"auto, (max-width: 542px) 100vw, 542px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Vue ge\u0301ne\u0301rale du jardin de la me\u0301moire. Karl Kugel. Lan\u00e9 2007. Fotografi<br>\u00a9KKUGEL (Droi garanti)<br><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n<p>Karl Kugel i organize jardin la m\u00e9moir-la dapr\u00e9 in tipoloji l\u00fcniv\u00e8r bann danse konba, av\u00e8k in bann ron \u2014 lo ron bann dans\u00ebr moring i marke tradisyon\u00e8lman avan lo konba \u2013 in promi\u00e9 ron po promn\u00e9, in deuzi\u00e8m kalk\u00fcl\u00e9 konm in landroi po linissiasyon, antour\u00e9 \u00e8k bann b\u00fcste bann sk\u00fclt\u00ebr mozanbikin (Elias Jo\u00e3o Mungus \u00e8k Manuel Jos\u00e9 Rita) \u00e8k bann R\u00e9nyon\u00e9 (Sophie Bazin \u00e8k Johary Ravaloson) la-f\u00e9 . Lo troizi\u00e8m ron i rouv\u00e8r dessi la m\u00e8r dann in l\u00e9spasse vide ou\u00e7a shakinn i p\u00eb done lo sens l\u00fc la anvi don\u00e9. Lo jardin i rode r\u00e9v\u00e8ye, ranforse in m\u00e9moir toute bann p\u00ebp Loss\u00e9an Indien i partaje. \u00ab L\u00fc arf\u00e9 majine la pop\u00fclasyon bann p\u00e9i Loss\u00e9an Indien \u00e7at i rassanbe azot dann listoir ; \u00e9pila, \u00e7at shakinn nout bann k\u00fcltir la- kr\u00e9\u00e9, po niabou jordi, \u00e8de anou trasse in d\u00e9stin an-partaj \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8249411251796077\" aria-label=\"Pascale David, T\u00e9moignages, 8 f\u00e9vrier 2007.\">&nbsp;<\/span>.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Po fini<\/h3>\n\n\n\n<p>Wilhiam Zitte, Jack Beng-Thi, Karl Kugel, i d\u00e9vlope, shakinn son mani\u00e8r, dann in kr\u00e9asyon militan, bann propozisyon po arlire nout jordi, po done la plasse in m\u00e9moir rekonstrui, in m\u00e9moir f\u00e8rtil. L\u00e8rk bann zartist La R\u00e9nyon i ok\u00fcpe la k\u00e9stion l\u00e9sklavaj \u00e8k la tr\u00e8te, zot i d\u00e9brouye azot av\u00e8k in soubasman, konm in m\u00e9lanj silanse ansanm lo vide m\u00e9mori\u00e8l i retrouve dann toute lo bann kr\u00e9asyon. \u00c7a i am\u00e8ne lo b\u00e9zoin koz\u00e9, f\u00e9 kon\u00e8te, d\u00e9nons\u00e9, r\u00e9pare bann kor, r\u00e9pare limaj po r\u00e9pare listoir, \u00e9pila rem\u00e8te an-plasse in soubasman partaj\u00e9. Konm Patrick Chamoiseau la-\u00e9kri : \u00ab Nommer et construire dans l\u2019estime la m\u00e9moire qui nous manque \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.8752830672527558\" aria-label=\"Patrick Chamoiseau, \u201cUn dimanche au cachot\u201d, Gallimard, lan\u00e9 2007, p.315\">&nbsp;<\/span>.<br>Dabit\u00fcde, in lakt artistik l\u00e9 konm in lakt politik po in larkonk\u00e8te sinbolik lo bann t\u00e9ritoir la tr\u00e8te la-piy\u00e9 : an-promi\u00e9 lo kor, dann son rab\u00e8sman \u00e8k son transandanse, son r\u00e9pr\u00e9zantasyon, son mouvman, son lang, son koz\u00e9, \u00e9pila son rapor \u00e8k l\u00fc-m\u00e8m, \u00e8k l\u2019ot, \u00e8k le t\u00e9ritoir son lorijine, \u00e8k lil-m\u00e8m. I p\u00eb ossi konprande lakt artistik konm in lakt sakr\u00e9, in s\u00e9r\u00e9moni f\u00fcn\u00e8r\u00e8r, in rite kapab ram\u00e8ne bann mor dan lo tan jordi, done bann d\u00e9f\u00fcn la kalit\u00e9 zans\u00e8te po rande possib in r\u00e9zilianse kol\u00e8ktif.<br>La k\u00e9stion maronaj \u00e8k rob\u00e9lion i arvien souvan, dann kr\u00e9asyon bann zartist konm Christian Jalma, di Pink-Floyd sinon\u00e7a Floy Dog, parlf\u00e8te l\u00fc la-f\u00e9 l\u00e9spozisyon sanm Wilhiam Zitte, Jack Beng-Thi, Karl Kugel. Dapr\u00e9 Aude-Emmanuelle Hoareau, son trava\u00efy \u00ab i arf\u00e9 l\u00e8ve in l\u00e9spoir konm inn p\u00ebr, i d\u00e9passe listoir l\u00e9sklavaj, \u00e7at in kor pa dom\u00e9stik\u00e9, lib dann son kapassit\u00e9 r\u00e9volt\u00e9\u00a0\u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.3168965783431903\" aria-label=\"Aude-Emmanuelle Hoareau, \u00ab La koif en transe\/Christian Jalma \u00bb, in Koif, le Corridor bleu Lerka \u00e9d., lan\u00e9 2018, p. 36.\">&nbsp;<\/span>. Lo po\u00e8t-plastisien, dann son bann kr\u00e9asyon prot\u00e9iform i sava dann toute kalit\u00e9 dir\u00e9ksyon (vid\u00e9o, p\u00e8rformans, roman, fonnk\u00ebr, morso d\u2019m\u00fczik, av\u00e8k in lop\u00e9ra dan l\u2019ta), l\u00fc propoze in gayar teori dessi lint\u00e9grasyon lo Kaf dan la sossi\u00e9t\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9 \u00e8k son vavangaj idantit\u00e8r par kot\u00e9 bann zorijine l\u00e9 pa-s\u00fcr<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7500478896490402\" aria-label=\"\u00ab Les tribulations d'un Cafre amn\u00e9si - Retour en Afrique \u00bb, vid\u00e9o, 3'31'', 4\/3 SD, \u00a9 Christian Jalma dit Pink Floyd.\">&nbsp;<\/span>, dessi ossi lo bann kestyon konm loubli \u00e8k la m\u00e9moir, la kr\u00e9olit\u00e9 \u00e8k la fabrikasyon lo kons\u00e8pt kr\u00e9olizasyon ke l\u00fc voi konm in pi\u00e8j : l\u00fc va al\u00e9 j\u00fcska invante in langaz al\u00fc touss\u00ebl i kon\u00e9, \u00e9p\u00fcla kriye for lo droi po ekri in frans\u00e9 av\u00e8k bonp\u00e9 fote<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.29790090660713586\" aria-label=\"Christian Jalma (Pink Floyd), Le pouvoir \u00e9ph\u00e9m\u00e8re des lapsus, \u00c9d. Grand Oc\u00e9an, Sin-Dni (La R\u00e9nyon), lan\u00e9 1997.\">&nbsp;<\/span>. Anpl\u00fcs ke \u00e7a l\u00fc va lanse al\u00fc dann in l\u00e9kt\u00fcr i romonte kouran listoir ; bann N\u00e9n\u00e8n i dovien lo bann zarboutan dann lo konstr\u00fcksyon la k\u00fclt\u00fcr \u00e8k la sossi\u00e9t\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.44547164163292186\" aria-label=\"Cf son bann l\u00e9kt\u00fcr an-publik par rapor lo tablo Auguste Biard (1798-1882) i ap\u00e8le L\u2019abolition de l\u2019esclavage lu la- pinde lan\u00e9 1848.\">&nbsp;<\/span>. Pl\u00fc for k\u2019 loubli, lo portr\u00e9 lans\u00e8t l\u00e9 partou dan bann kr\u00e9asyon Floy Dog : \u00ab lo lans\u00e8t nou la-fine p\u00e8rde la-trass, lo l\u00e9sklav oubliy\u00e9 par Listoir m\u00e9-soman ankor vivan dann nout bann kromozome-m\u00e9moir \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.7165961003666271\" aria-label=\"Aude-Emmanuelle Hoareau, \u00ab La koif an-transe\/Christian Jalma \u00bb, in Koif, le Corridor bleu Lerka \u00e9d., 2018, p. 36. Lire ossi : Christian Jalma dit Floyd Dog, Un artiste de l'indignation, par Aude-Emmanuelle Hoareau, http:\/\/lautremusique.net\/lam3\/deambule\/christian-jalma-dit-floyd-dog.html\">&nbsp;<\/span>.<br>Komn Marie-Jos\u00e9e Matiti-Picard i \u00e9kri, kan bann po\u00e8t, bann z\u00e9krivin, \u00e9p\u00fcla dann toute sat i kons\u00e8rne an-partikuli\u00e9 bann plastissien, n\u00e9na in rom\u00e9morasyon lo listoir maliz\u00e9 lil La R\u00e9nyon. Zot i f\u00e9 \u00e7a apartir lo t\u00e8m bann t\u00e8m esklavaj \u00e8k la tr\u00e8t, \u00ab an-r\u00e9alit\u00e9 l\u00e9 toute in r\u00e9pr\u00e9zantasyon bann orizine zot i propoze \u00bb<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.5733410955972212\" aria-label=\"Marie-Jos\u00e9e Matiti-Picard, \u00ab L\u00e9gendes r\u00e9unionnaises : lieux de l\u2019imaginaire, lieux des origines \u00bb, Francofonia 53 \u2013 automne 2007, Les litt\u00e9ratures r\u00e9unionnaises, p. 27-50.\">&nbsp;<\/span>. Konm\u00e7a-m\u00e8m lo f\u00e9n\u00e9ssanse in limajin\u00e8r r\u00e9nyon\u00e9 la-trouve son d\u00e9par dessi in lankraj, in liskripsyon lo diskour dann listoir, dann l\u00e9spasse in lil. La R\u00e9nyon la-pwin d\u2019mith fondat\u00ebr, m\u00e9 in p\u00ebp fondat\u00ebr.<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":9395,"parent":8735,"menu_order":0,"template":"","class_list":["post-16935","documentaire","type-documentaire","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire\/16935","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/types\/documentaire"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire\/8735"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9395"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16935"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}