{"id":9132,"date":"2022-12-16T05:00:48","date_gmt":"2022-12-16T04:00:48","guid":{"rendered":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/?post_type=documentaire&#038;p=9132"},"modified":"2025-04-01T16:05:28","modified_gmt":"2025-04-01T12:05:28","slug":"la-plantation-pivo-listoir-sossial-la-renyon","status":"publish","type":"documentaire","link":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/documentaires\/sossiete-de-plantasyon\/definisyon\/la-plantation-pivo-listoir-sossial-la-renyon\/","title":{"rendered":"La plantasyon, pivo listoir sossial La R\u00e9nyon"},"content":{"rendered":"<h2>Koman i gaingne konprann konmkifo ko\u00e7a i l\u00e9 la sossi\u00e9t\u00e9 La R\u00e9nyon ? N\u00e9na in bon p\u00e9 i f\u00e9 in lanaliz parsy\u00e8l, \u00e7a la pa in vizion global.<\/h2>\n<div style=\"width: 525px;\" class=\"wp-video\"><!--[if lt IE 9]><script>document.createElement('video');<\/script><![endif]-->\n<video class=\"wp-video-shortcode\" id=\"video-9132-1\" width=\"525\" height=\"295\" poster=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/poster_benoist-1.jpg\" preload=\"metadata\" controls=\"controls\"><source type=\"video\/mp4\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/benoist_creole_st.mp4?_=1\" \/><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/benoist_creole_st.mp4\">https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/benoist_creole_st.mp4<\/a><\/video><\/div>\n<p>Pourtan, lavantaj \u00e8k La R\u00e9nyon c\u00e9k\u2019 ali in \u201clobj\u00e9\u201d fassil po s\u00e9zir : li l\u00e9 pti, i gaingne konsid\u00e8re la sossi\u00e9t\u00e9 en anti\u00e9 sank ou l\u00e9 oblij\u00e9 fane out l\u00e9spri partou dessi gran-gran l\u00e9spasse. D\u2019in ot kot\u00e9, La R\u00e9nyon i rossanble konm inn sib av\u00e8k in poin rouj dann mili\u00eb, s\u00e9tadir lo volkan. Otour, n\u00e9na in promi\u00e9 ron \u00e8k la montagn ou\u00e7a i trouve bann demoun par plasse. Apr\u00e9la, nana konm in d\u00e9zi\u00e8m ron ke la mer i borde. L\u00e0 m\u00e8m, i trouve la plipar bann ville, n\u2019i voi ossi bann gran l\u00e9spasse agrikol i monte f\u00fcramezir depi en-ba jiska anl\u00e8r, rantr\u2019 la mer \u00e8k la montagn. Tou\u00e7a-la, i rande pl\u00fcs fassil ankor po obs\u00e8rv\u00e9.<br \/>\nAl\u00e9 pa kroire, \u00e7a i v\u00e9 dire la sossi\u00e9t\u00e9 La R\u00e9nyon l\u00e9 sinpe po analiz\u00e9. Son listoir la-done ali bonp\u00e9 lasp\u00e9 vary\u00e9, la-d\u00e9poze bonp\u00e9 strate dessi son t\u00e8r, dann son bann vilaj, dann son bann ville.<br \/>\nTou\u00e7a-la, \u00e8k lo tan, la-gaingne gature ansanm po f\u00e9 in l\u00fcnit\u00e9 dann toute son diversit\u00e9.<\/p>\n<p>I fo \u00e9ss\u00e8ye konprann koman sossi\u00e9t\u00e9-la l\u00e9 roganiz\u00e9, koman li marshe, rantr\u2019 listoir la-f\u00e9 ali, av\u00e8k son bann relasyon en-d\u2019dan konm en-d\u00e9or k\u2019i forme ali.<\/p>\n<figure id=\"attachment_194\" aria-describedby=\"caption-attachment-194\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/ill-1-1989-540-10-carte-de-l-ile-de-la-reunion-web.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-194 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/ill-1-1989-540-10-carte-de-l-ile-de-la-reunion-web.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"566\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/ill-1-1989-540-10-carte-de-l-ile-de-la-reunion-web.jpg 800w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/ill-1-1989-540-10-carte-de-l-ile-de-la-reunion-web-300x212.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/ill-1-1989-540-10-carte-de-l-ile-de-la-reunion-web-768x543.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-194\" class=\"wp-caption-text\">Karte lil La R\u00e9nyon. Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent. 1804. Eau-forte. <br \/>Dann<em> Voyage dans les quatre principales \u00eeles des mers d&#8217;Afrique, fait par ordre du gouvernement, pendant les ann\u00e9es neuf et dix de la r\u00e9publique (1801 et 1802)<\/em>\u2026 <br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<h3><em>La plantation<\/em>, in r\u00e9alit\u00e9 \u00e9konomik, sossial<\/h3>\n<p>Lan\u00e9 1970, po \u00e7ak i arive La R\u00e9nyon konm mwin, \u00e7ak li t\u00e9 i voi en promi\u00e9 l\u00e9t\u00e9 l\u00fczine do-sik La Mare \u00e8k, otour, lo bann gran karo kann t\u00e9 i monte en douss\u00ebr dir\u00e9ksyon la montagn. P\u00e9izaj tro zoli, en m\u00e8m tan ordin\u00e8r, konm d\u00e9kons\u00e8rtan po in moun i sorte dann Zil <em>Cara\u00efbe<\/em>.<\/p>\n<p>Toudsuite po toutsuite, po li, La R\u00e9nyon t\u00e9 kaziman par\u00e8y La Martinik, Mari-Galant, La Gwadloup, p\u00e9i gran dom\u00e8n li t\u00e9 i kon\u00e9, li lav\u00e9-\u00e9t\u00fcdi\u00e9. Sirman, La R\u00e9nyon t\u00e9 famiy lo bann zil, \u00e7ak bann j\u00e9ograf t\u00e9 abit\u00fc\u00e9 ap\u00e8le \u00ab zil do-sik \u00bb : in bann t\u00e8r tropikal ou\u00e7a kann, sanm son bann kantit\u00e9 gran dom\u00e8n \u00e8k l\u00fczine, la-fane partou dessi. Toutsuite po toutsuite, in promi\u00e9 k\u00e9stion fondamantal i vien : s\u00e9pa si bann rossanblanse-l\u00e0 t\u00e9 i v\u00e9 pa dire lorganizasyon sossial La R\u00e9nyon l\u00e9 konm \u00e7at bann Zantiy \u00e8k d\u2019ot p\u00e9i tropikal ankor : in <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> ?<\/p>\n<p>K&#8217;i di <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em>, i di dabor-inn la dominasyon in prodiksyon agrikol po l\u00e9sportasyon (in prodiksyon dabit\u00fcde baz\u00e9 dessi kann). I di ossi in lorganizasyon sossial sp\u00e9ssial \u00e8k in lorganizasyon lo pouvoir k&#8217; i fonksyone dir\u00e8kteman dessou dominans \u00e9konomik-l\u00e0.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4240\" aria-describedby=\"caption-attachment-4240\" style=\"width: 904px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.131.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-4240 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.131.jpg\" alt=\"\" width=\"904\" height=\"626\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.131.jpg 904w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.131-300x208.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.131-768x532.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4240\" class=\"wp-caption-text\">[La R\u00e9nyon &#8211; Sint-Andr\u00e9 : l\u00fczine do-sik Boirouz \u00e8k karo d\u2019kann, foto anl\u00e8r lavion] Jean Legros. <br \/>[1950-1960]. Foto. <br \/>Kol\u00e9ksyon priv\u00e9 Jean Legros (1920-2004). Toute droi garanti.<\/figcaption><\/figure>\n<h4>Lo sist\u00e8m plantasyon \u00e8k lesklavaj<\/h4>\n<p>Lo gatir rantr\u2019 lesklavaj \u00e8k lo sist\u00e8m plantasyon i remonte loin. Po bien konprande i fo artourne lontan avan l\u00e9gzistans bann &#8220;zil do-sik&#8221;. Parlf\u00e8te i fo al\u00e9 rogarde par kot\u00e9 in listoir ke demoun, souvand\u00e9foi, la-pa f\u00e9 in konte av\u00e8k. Pourtan listoir-la i f\u00e9 konprande koman in form prodiksyon i goupiye av\u00e8k d\u00e9-s\u00e8rtin karakt\u00e8r in sossi\u00e9t\u00e9, sp\u00e9ssialman koman l\u00e9konomi d&#8217;plantasyon po la prodiksyon do-sik i goupiye \u00e8k lesklavaj. Kann i sorte Nouvelle-Guin\u00e9e. La-d\u00e9vlope ali dann lo sud l\u2019Inde (lo mo sik i sorte dan la lang tamoul). In bon koupe de tan, t\u00e9 rienk par in pti prodiksyon familial. Lo sik l\u00e9t\u00e9 in produi d&#8217;val\u00ebr. Bann marshan zarab la-am\u00e8ne \u00e7a jiska Loksidan. Soman, dan lo tan bann kroizade, apr\u00e9 la formasyon lo roiyome J\u00e9rizal\u00e8m, la-f\u00e9 rante k\u00fcltir la kann dan la r\u00e9jion \u00e9pila dann bann zil la M\u00e9dit\u00e9ran\u00e9. Bann z\u00e9sploitasyon, la grand\u00ebr la-shanj\u00e9. La-vni bonp\u00e9 pl\u00fcs gran ke lo bann pti-pti karo. La-ans\u00e8rve plizanpl\u00fcs z\u00e9sklav. Konm nav\u00e9 poin lo droi f\u00e9 \u00e7a ansanm kr\u00e9tien, la-parti rode bann popilasyon t\u00e9 pankor kristianiz\u00e9, sirtou bann Slav. Po \u00e7a m\u00e8m la-done min-d\u00e8v z\u00e9sklav lo nom-la (\u201cslaves, slavons\u201d sansa \u201cesclavons\u201d). Nom-la l\u00e9t\u00e9 parti po suive azot toultan, la-marke zot kondisyon.<\/p>\n<p>Lo d\u00e9plasman la k\u00fcltir kann jiska Lam\u00e9rik \u00e9spagnol la-komanse bone-h\u00ebr (bo-p\u00e8r Christophe Colomb t\u00e9 plant\u00ebr kann dann Zil Kanari). Po la k\u00fcltir, la-pran dir\u00e8kteman mod\u00e8l dessi la mani\u00e8r-f\u00e9 laba dann zil M\u00e9dit\u00e9ran\u00e9. Parlf\u00e8te, dann inn son l\u00e8te, Christophe Colomb i di konm\u00e7a somank\u00e9 bann popilasyon li vien d&#8217; d\u00e9kouv\u00e8r-la i p\u00e9 ans\u00e8rve po trava\u00efye dann plantasyon kann. Soman la-pa gaingne f\u00e9 akoz bann Zam\u00e9rindien la-r\u00e9zist\u00e9. Alorse la-argarde par-kot\u00e9 lo komerse z\u00e9sklav Lafrik ke bann p\u00e9i Lerope, sirtou Portigal, t\u00e9 abit\u00fc\u00e9 fr\u00e9kant\u00e9.<\/p>\n<p>Konm\u00e7a m\u00e8m, in lojik \u00e9konomik istorik, la-f\u00e9 lamaraj rantr\u2019 kann, plantasyon, lesklavaj. Lamaraj-la, son tour, la-ranfors\u00e9 dan lo d\u00e9vlopman \u00e7ak d\u00e9-s\u00e8rtin la-done lo nom <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em>. An-pl\u00fcs ke \u00e7a, in kot\u00e9 &#8220;rassial&#8221; i rajoute dessi par la dif\u00e9rans lorijine rantr\u2019 bann zesklav \u00e8k bann maitr&#8217;.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4242\" aria-describedby=\"caption-attachment-4242\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM1069_2005.00.66.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"taille-initiale wp-image-4242 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM1069_2005.00.66.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"643\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM1069_2005.00.66.jpg 800w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM1069_2005.00.66-300x241.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM1069_2005.00.66-768x617.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4242\" class=\"wp-caption-text\"><em>Une plantation<\/em> La R\u00e9nyon. Dapr\u00e9 Gustave Dor\u00e9. Rantr&#8217; 1850 \u00e8k 1860. Grav\u00fcr. <br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 L\u00e9on Dierx<\/figcaption><\/figure>\n<h4>Lo sist\u00e8m plantasyon, in lorganizasyon agro-industri\u00e8l<\/h4>\n<p>O kontr\u00e8r d&#8217; taba \u00e8k kaf\u00e9, n\u00e9na in lobligasyon po kann : i fo transforme ali vitman. \u00c7a i v\u00e9 dire k&#8217; in nivo d&#8217; trava\u00efy artizanal i konvien p&#8217;ali bien parsk i fo brasse in s\u00e8rtin kantit\u00e9 pou k&#8217; li raporte. Po \u00e7a m\u00e8m, an-pl\u00fcs lo trava\u00efy agrikol p\u00fcr, i fo investi dann batiman, mat\u00e9ri\u00e8l, linstalasyon k&#8217;i fo po la fabrikasyon do-sik. Po gaingne in r\u00e9zilta rantab, i fo in lariv\u00e9 r\u00e9guli\u00e9 kann fr\u00e9, en kantit\u00e9, selon lo kapassit\u00e9 trava\u00efy l\u00fczine. Akoz \u00e7a m\u00e8m, boudikonte i fini par plante sirtou kann en d\u00e9triman kontr&#8217; l\u00e9zot k\u00fcltir. Dan la koupe, po tienbo la kadanse, po pr\u00e9pare la kantit\u00e9 kann po l\u00fczine kraz\u00e9, i fo in bonp\u00e9 min-d\u00e8v. \u00c8k bann nouvo linvansyon, lav\u00e9 plizanpl\u00fcs kantit\u00e9 kann po tr\u00e9t\u00e9, f\u00fcramezir la-\u00e9limine l\u00e9zot produksyon agrikol po favorize in s\u00ebl plantaj. Parlf\u00e8te, la fabrik do-sik, apr\u00e9\u00e7a l\u00fczine, la-fini par kontrole plizanpl\u00fcs la t\u00e8r po ogmante la prodiksyon kann. Lav\u00e9 bezoin pl\u00fcs min-d\u00e8v, pl\u00fcs linvestisman. Tou\u00e7a-la t\u00e9 plizanpl\u00fcs sh\u00e8r.<\/p>\n<p>An-pl\u00fcs ke lo mouvman konsantrasyon lo bann t\u00e8r, la konkirans bann zinstalasyon pl\u00fcs perf\u00e9ksyon\u00e9 la-f\u00e9 k&#8217; f\u00fcramezir bonp\u00e9 l\u00fczine la-f\u00e8rm\u00e9 ; \u00e7a la-f\u00e9 ogmante ankor la konsantrasyon. Po \u00e7a lagro-industri s\u00fckri\u00e8r t\u00e9 i anonse lariv\u00e9 lo kapitalism industri\u00e8l.<\/p>\n<p>Lorganizasyon \u00e9konomik <em>l&#8217;habitation<\/em> i inpakte dessi \u00e7at toute la sossi\u00e9t\u00e9. Akoz li l\u00e9 vr\u00e9man la matrisse la sossi\u00e9t\u00e9, \u00e8k d\u00e9-troi karakt\u00e9ristik fondamantal :<br \/>\n&#8211; N\u00e9na in bann z\u00fcnit\u00e9 agrikol \u00e8k industri\u00e8l i produi kaziman rienk do-sik.<br \/>\n&#8211; \u00c7\u00e9 bann produkt\u00ebr kann l\u00e9 propri\u00e9t\u00e8r lo pl\u00fcs m\u00e8y\u00ebr t\u00e8r, lo pl\u00fcs gran, lo pl\u00fcs kapab rantabilize linv\u00e8stisman, lo bann d\u00e9pans l\u00e9sploitasyon.<br \/>\n&#8211; N\u00e9na in t\u00e9knoloji k\u2019i, akoz i \u00e9volu\u00e9, i done in part plizanpl\u00fcs gran po lo kapital.<br \/>\n&#8211; N\u00e9na la forse trava\u00efy en kantit\u00e9, sou la min, bon marsh\u00e9. I trouve \u00e7a en promi\u00e9 dann sist\u00e8m l\u00e9sklavaj \u2014 ki kraz tanpir-k\u2019i-p\u00e9 bann z\u00e9sklav. Dann bann zil tropikal, l\u00e9sklavaj i marshe \u00e8k in k\u00e9stion rassial, sar mark\u00e9 dan lo bann kor. K\u00e9stion rassial-la va r\u00e8ste ankor lontan apr\u00e9 labolisyon, kom in mark listoir. Li sar la r\u00e9zon in bann divizion la sossi\u00e9t\u00e9.<br \/>\n&#8211; N\u00e9na in sist\u00e8m l\u00e9gal, in sist\u00e8m politik k\u2019i garanti la dominasyon sossial, \u00e9konomik bann gro plant\u00ebr. \u00c7a i ranforse zot groupe, i am\u00e8ne azot jiska dirije la sossi\u00e9t\u00e9 konmsi zot l\u00e9t\u00e9 in laristokrassi (Bann Zantiy\u00e9, t\u00e9 i di : \u00ab lo sik i done la nobl\u00e8sse. \u00bb)<\/p>\n<p>\u00c7ak i sorte di, \u00e7a l\u00e9 tro j\u00e9n\u00e9ral pou k\u2019listoir la-niabou suive ali dann toute son bann kasse kontour. A-partir mod\u00e8l-la, f\u00fcramezir, shak t\u00e9ritoir, shak lil la-f\u00e9 \u00e7a son prope mani\u00e8r. Sof koman, la baz la-r\u00e8ste t\u00e8lk\u00e8l.<\/p>\n<p>Dann mod\u00e8l-la, n\u00e9na lo dom\u00e8n familial. Ce l\u00fcnit\u00e9 l\u00e9sploitasyon-la, t\u00e9 i \u00e9gziste avan la k\u00fcltir kann en gran. Dann son gran t\u00e8z,\u00a0<em>La soci\u00e9t\u00e9 d&#8217;habitation \u00e0 la Martinique, un demi-si\u00e8cle de formation : 1635-1685,<\/em> Jacques Petitjean Roget i amontre bien koman, dann Zantiy, promi\u00e9 d\u00e9b\u00fc la kolonizasyon, la-m\u00e8te en plasse mod\u00e8l l\u00e9sploitasyon agrikol-la. T\u00e9 d\u00e9ja konm\u00e7a dann kons\u00e9ssion lav\u00e9-done bann promi\u00e9 l\u2019ariv\u00e9 dann bann zil-la : <em>l&#8217;habitation<\/em> l\u00e9t\u00e9 l\u00fcnit\u00e9 d\u2019 baz la sossi\u00e9t\u00e9 en formasyon. Kanm\u00e8m son bann remaniman f\u00fcramezir, li marke ankor lo p\u00e9izaj \u00e8k la sossi\u00e9t\u00e9. Parfoi jiska zordi, <em>l&#8217;habitation<\/em> familial t\u00e9 lo soubasman la prodiksyon do-sik. Po demoun, in landroi, in famiy propri\u00e9t\u00e8r, in <em>habitation<\/em> t\u00e9 may\u00e9 ansanm dann in r\u00e9zo familial, sossial rantr\u2019 bann \u00ab gro kolon \u00bb. Dann groupe-la m\u00e8m, lo minorit\u00e9 dominan ke t\u00e9 i komande la vi \u00e9konomik dann lil t\u00e9 i sorte. Parlf\u00e8te, <em>l&#8217;habitation<\/em>, l\u00fcnit\u00e9 prodiksyon, l\u00e9t\u00e9 ossi in l\u00fcnit\u00e9 sossial, ou\u00e7a toute \u00e7ak t\u00e9 i trava\u00efye l\u00e0 t\u00e9 i vive ansanm : propri\u00e9t\u00e8r, sh\u00e8f, travay\u00ebr. L\u00e0 m\u00e8m lotoritarism \u00e8k lo paternalism, inn ou l\u2019ot selon landroi, selon la p\u00e9riode, t\u00e9 i kontrole lo bann relasyon sossial. Dessi <em>l&#8217;habitation<\/em> m\u00e8m, lav\u00e9 in for lint\u00e8r-d\u00e9pandans depi en-o jisk\u2019 en-ba : shak\u00e8ne t\u00e9 i d\u00e9pande son sip\u00e9ri\u00ebr.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4244\" aria-describedby=\"caption-attachment-4244\" style=\"width: 850px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM070_1992.24.1.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-4244 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM070_1992.24.1.jpg\" alt=\"\" width=\"850\" height=\"522\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM070_1992.24.1.jpg 850w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM070_1992.24.1-300x184.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRM070_1992.24.1-768x472.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4244\" class=\"wp-caption-text\">Zimaj <em>une habitation<\/em>. D\u00e9ta\u00efy <em>Sucrerie, vue d&#8217;une habitation, coupe d&#8217;une Etuve et Canot avec ses Pilons<\/em>. Robert B\u00e9nard. 18\u00e8m si\u00e8k. Eau-forte. <br \/>Kol\u00e9ksyon M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le<\/figcaption><\/figure>\n<p>La konsantrasyon la prodiksyon do-sik dann l\u00fczine plizanpl\u00fcs gro \u2014 soman lav\u00e9 moins-en-moins \u2014 la-oblije bann dom\u00e8n regroupe ansanm. \u00c7a la-am\u00e8ne la kr\u00e9asyon sossi\u00e9t\u00e9 agrikol \u00e8k bonp\u00e9 propri\u00e9t\u00e8r k\u2019i artonbe jiste plant\u00ebr, tandik bann l\u00fczini\u00e9 i konsolide zot pouvoir. Soman zot pouvoir-la l\u00e9t\u00e9 frajil, konm la fayite d\u00e9-s\u00e8rtin l\u00fczine i amontre.<\/p>\n<p>Sossi\u00e9t\u00e9-la la-marke ankor pl\u00fcs la dif\u00e9rans rantr\u2019 in klasse sossial \u00e8k in tr\u00e9peu demoun, bann plant\u00ebr \u00e8k bann l\u00fczini\u00e9 propri\u00e9t\u00e8r la t\u00e8r, par rapor lo r\u00e8stan la popilasyon. An-pl\u00fcs son kontrol \u00e9konomik, <em>la plantation<\/em> i d\u00e9sside, selon son mani\u00e8r oir, ko\u00e7a l\u00e9 bon po la totalit\u00e9 la sossi\u00e9t\u00e9. Parlf\u00e8te \u00e7a i sc\u00e8le in bann sap\u00e8r zin\u00e9galit\u00e9. \u00c7a i ram\u00e8ne anou pr\u00e8sk otomatikman, jiska in \u00ab persistent poverty \u00bb, s\u00e9tadir la miz\u00e8r obligatoir po lo r\u00e8stan la popilasyon, konm Georges Beckford, in sp\u00e9ssialisse bann <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> i \u00e9splike : \u00ab partou [bann gran dom\u00e8n] i pran lo m\u00e8y\u00ebr t\u00e8r po zot, i arfoule bann zabitan jiska dan l\u00e9-o d\u00e9l\u00e9ss\u00e9 ; par kons\u00e9kan, nana pr\u00e8sk toultan in mors\u00e8lman la t\u00e8r, \u00e8k in nivo-d\u2019vi bien ba po bann zabitan<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.793124683610302\" aria-label=\"G.L. Beckford : Persistant poverty : underdevelopment in plantation economies of the Third World, Oxford U. Press, 303 p.\">&nbsp;<\/span>\u00bb.<\/p>\n<p>Labolisyon l\u00e9sklavaj l\u00e9 pa labolisyon bann gran dom\u00e8n. La t\u00e8r r\u00e9stan po linstalasyon bann zafranshi, i kor\u00e9sponde bien \u00e8k \u00e7ak Beckford la-konstat\u00e9. Tanka la\u00a0<em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em>, li la-r\u00e9ziste boulv\u00e8rsman-la. La-f\u00e9 sanblan shanje lorganizasyon ansien, in bonp\u00e9 rapor sossial ossi, m\u00e8m kan langajism la-ariv\u00e9, soman la-kontini\u00e9 konm avan d\u2019in ot mani\u00e8r.<\/p>\n<p><figure id=\"attachment_4246\" aria-describedby=\"caption-attachment-4246\" style=\"width: 904px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.17.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-4246 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.17.jpg\" alt=\"\" width=\"904\" height=\"636\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.17.jpg 904w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.17-300x211.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.17-768x540.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4246\" class=\"wp-caption-text\">[La R\u00e9nyon &#8211; Sin-Lwi : Bann lojman l\u00fczine le Gol, foto anl\u00e8r lavion]. Jean Legros. [1950-1960]. Foto. <br \/>Kol\u00e9ksyon priv\u00e9 Jean Legros (1920-2004). Toute droi garanti.<\/figcaption><\/figure>La-v\u00e9rifi\u00e9 \u00e7a, dessi la fin 19\u00e8m si\u00e8k, kan z\u00e9riti\u00e9 bann dom\u00e8n t\u00e9 oblij\u00e9 ess\u00e8ye d\u00e9vlope l\u00fczine do-sik. \u00c7a t\u00e9 i demande in for finansman, \u00e9pila t\u00e9 i pousse azot dann in lojik \u00e9konomik \u00e9tranj\u00e9. Dann d\u00e9-s\u00e8rtin ka, bann propri\u00e9t\u00e8r la-tienbo zot vi\u00e9 mani\u00e8r-f\u00e9 po sove zot dom\u00e8n. D\u00e9foi la-gaingn\u00e9 konm en Martinik, parfoi La R\u00e9nyon ossi, par la f\u00e8rmtir in bonp\u00e9 fabrik do-sik. I voi ankor dann p\u00e9izaj lo bann ruine inp\u00e9 partou. La-passe ossi depi f\u00e8rvaloir dir\u00e8k jiska in ot fasson produi la kann, kissoi konm dann Moris par divizion la t\u00e8r po bann pti plant\u00ebr oblij\u00e9 kontini\u00e9 produi kann, kissoi konm La R\u00e9nyon, par lo kolona k\u2019i m\u00e8te bann kolon dir\u00e8kteman sou la dominans bann propri\u00e9t\u00e8r. Apr\u00e9la, pl\u00fcs gran konsantrasyon la-ariv\u00e9 : in bann groupman d\u2019 sossi\u00e9t\u00e9 la ramasse gran-gran t\u00e9rin ke t\u00e9 i ans\u00e8rve plizanpl\u00fcs la m\u00e9kanizasyon po fourni kann in bann gran l\u00fczine mod\u00e8rniz\u00e9. Bann sossi\u00e9t\u00e9-la plizanpl\u00fcs t\u00e9 i abandone lo mani\u00e8r produi lontan po in mani\u00e8r industri\u00e8l mod\u00e8rn. Souvand\u00e9foi \u00e7a t\u00e9 i am\u00e8ne lo largaj lagrik\u00fcltir \u00e8k la vente la t\u00e8r po inv\u00e9sti dann zaktivit\u00e9 kom\u00e8rsial san\u00e7a touristik : la <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> t\u00e9 i \u00e9gziste pi en li-m\u00e8m.<\/p>\n<p><figure id=\"attachment_4248\" aria-describedby=\"caption-attachment-4248\" style=\"width: 900px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.49.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-4248 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.49.jpg\" alt=\"\" width=\"900\" height=\"634\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.49.jpg 900w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.49-300x211.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRIHOI_5P2.2007.JL_.SFS_.49-768x541.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4248\" class=\"wp-caption-text\">[La R\u00e9nyon &#8211; Sin-Lwi : l\u00fczine do-sik \u00e8k distilri Le Gol, foto anl\u00e8r lavion]. Jean Legros. [1950-1960]. Foto. <br \/>Kol\u00e9ksyon priv\u00e9 Jean Legros (1920-2004). Toute droi garanti.<\/figcaption><\/figure>Lo sist\u00e8m plantasyon ke t\u00e9 i baze rienk dessi l\u00e9sportasyon, t\u00e9 i gaingne pa r\u00e9zist\u00e9 apark si li t\u00e9 i r\u00e8ste dan la dominans politik, omoins \u00e9konomik vizavi in p\u00e9i puissan ke l\u00e9t\u00e9 in p\u00e9i kolonial po bann zil tropikal.<br \/>\nAlorse, kan i di <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em>, i koze pa dessi toute sossi\u00e9t\u00e9 ou\u00e7a nana gran dom\u00e8n, ni dessi in monok\u00fcltir kann : \u00e7a in sossi\u00e9t\u00e9 i baze dessi in groupe dominan k\u2019i dirije la vi politik \u00e8k lo sist\u00e8m val\u00ebr. Lid\u00e9oloji groupe dominan-la i pr\u00e9tan l\u00e9jitime par rapor lorijine demoun bann for zin\u00e9galit\u00e9 sist\u00e8m-la (l\u00e9sklavaj, langajism, sinonsa l\u00e9sploitasyon lo prol\u00e9tarya la t\u00e8r).<\/p>\n<h3>S\u00e9pa si La R\u00e9nyon l\u00e9t\u00e9 in <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> ?<\/h3>\n<p>S\u00e9pa si promi\u00e9 rogar la-poze dessi La R\u00e9nyon t\u00e9 kor\u00e8k kan demoun t\u00e9 i d\u00e9kouv\u00e8r l\u00e0 toute mark in <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> ? Promi\u00e9 kou-d\u2019zi\u00e9, oui. Soman la sit\u00fcasyon l\u00e9 pl\u00fcs konplik\u00e9, i m\u00e9rite in r\u00e9fl\u00e8ksyon :<br \/>\nLa R\u00e9nyon la-r\u00e8ste pl\u00fcs lontan ke bann Zantiy in <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation\u00a0<\/em>an-d\u00e9or lo sist\u00e8m lo sik \u00e8k son kons\u00e9kanse. Lo \u00ab\u00a0toute en kann\u00a0\u00bb l\u2019arive tar, dann 19\u00e8m si\u00e8k. Parlf\u00e8te \u00e7a la-perm\u00e8te in s\u00e9rtin diversit\u00e9 dan la prodiksyon\u00a0; in soupl\u00e8sse dann kontrol la t\u00e8r\u00a0; in pl\u00fcs gran difikult\u00e9 po lo groupe gran propri\u00e9t\u00e8r po zot forme in laristokrassi\u00a0; in s\u00e9parasyon omoins parsy\u00e8l rantr\u2019 statu sossial \u00e8k lorijine\u00a0demoun. Depi bone-h\u00ebr bone-h\u00ebr, nana demoun i sorte dan l\u2019Inde l\u00e9 propri\u00e9t\u00e8r gran dom\u00e8n. Dan\u00a0<em>la Cara\u00efbe<\/em>, dann Moris la bary\u00e8r rantr\u2019 bann Blan \u00e8k l\u00e9zot groupe la popilasyon l\u00e9 kl\u00e8r-\u00e9-n\u00e8te, La R\u00e9nyon, bann m\u00e9lanj \u00e9tnik, sossial i trouve toultan. La mobilit\u00e9 \u00e9k louv\u00e8rtir sossial la-f\u00e8 k\u2019lo groupe dominan la pa r\u00e8ste f\u00e8rm\u00e9, d\u00e9foi t\u00e9 i monte, t\u00e9 i dsann, tanzantan t\u00e9 i d\u00e9gr\u00e9ne. An-pl\u00fcs, par son j\u00e9ografi, La R\u00e9nyon, konm <em>Basse-Terre<\/em> laba la Gwadloup, la-done bonp\u00e9 possibilit\u00e9 po bann pti plant\u00ebr arive anl\u00e8r.<\/p>\n<p>Soman, malgr\u00e9 son gran partikularit\u00e9, La R\u00e9nyon i suive po vr\u00e9man lo mod\u00e8l <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em>. Mod\u00e8l-la la-domine ali lontan. \u00c7ak i prouve anou \u00e7a\u00a0? Lo \u00ab\u00a0vokasyon s\u00fckri\u00e8r\u00a0\u00bb lil\u00a0; lo bann relasyon rantr\u2019 bann famiy rishe \u00e8k lo moun la <em>plantation\u00a0<\/em>; la j\u00e9n\u00e9ralizasyon la grann propri\u00e9t\u00e9 po toute lo sist\u00e8m s\u00fckri\u00e9 en anti\u00e9. I romarke bien l\u00e9volisyon la sossi\u00e9t\u00e9 r\u00e9nyon\u00e9 kan n\u2019i rakonte listoir, kanm\u00e8m an-rakoursi, d\u00e9-s\u00e8rtin gran <em>habitations<\/em>. \u00a0\u00c7at lo dom\u00e8n ou\u00e7a zordi nana lo M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le Sin-Jil-l\u00e9-O, i tonbe in bon l\u00e8gzanp. Promi\u00e9 tan, lo kons\u00e9syon Th\u00e9r\u00e8se Mollet lav\u00e9 dann lan\u00e9 1698 i koupe par boute f\u00fcramezir bann l\u00e9ritaj. Ce &#8220;mashine po ashe la t\u00e8r-la&#8221; konm Jean Mas i ap\u00e8le ali, la-marsh\u00e9 jiska 1785. Li la-fine par partaje lo promi\u00e9 propri\u00e9t\u00e9 en uit gran l\u00e8z paral\u00e8l dif\u00e9ran grand\u00ebr. Tou\u00e7a la-shanje n\u00e8t l\u00e9rk Henri Paulin Panon Desbassayns, \u00e9pila son v\u00e8v, Madanm Desbassayns, la-antrepri, po d\u00e9vlope lo dom\u00e8n, argroupe lo bann t\u00e9rin. F\u00fcramezir, zot la-ref\u00e9 lansien kons\u00e9ssion apark in pti l\u00e8z fin. Konstriksyon in s\u00fckreri \u00e8k plizanpl\u00fcs z\u00e9sklav, in shap\u00e8l dan lid\u00e9 gaingne ratashe ali dir\u00e8kteman \u00e8k Rome, pa \u00e8k l\u00e9v\u00e9sh\u00e9 La R\u00e9nyon \u2013 soman \u00e7a la-pa marsh\u00e9 \u2013 ; laranjman maryaj \u00e8k la famiy nob de Vill\u00e8le ; \u00a0tou\u00e7a-la l\u00e9t\u00e9 \u00a0konm in l\u00e9gzanp \u00e7ak bann-la t\u00e9 i v\u00e9 f\u00e9 kissoi la Martinique, La R\u00e9nyon, ou bien-\u00e7a Moris. Plipar-di-tan la-pa gaingn\u00e9.<\/p>\n<figure id=\"attachment_4250\" aria-describedby=\"caption-attachment-4250\" style=\"width: 800px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRAD974_99FI39.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-4250 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRAD974_99FI39.jpg\" alt=\"\" width=\"800\" height=\"623\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRAD974_99FI39.jpg 800w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRAD974_99FI39-300x234.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/FRAD974_99FI39-768x598.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4250\" class=\"wp-caption-text\">Souvnir lil Bourbon, N\u00b0 36 :<em> L&#8217;habitation<\/em> Desbassayns (Sin-Jil.) J. Dureau ; dapr\u00e9 Antoine Roussin. <br \/>22 Oktob 1847. Litografi koul\u00ebr. <br \/>Kol\u00e9ksyon Zarshiv d\u00e9partmantal La R\u00e9nyon.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Apr\u00e9, toute la-d\u00e9gr\u00e9n\u00e9, jiska lo derni\u00e9 shok. Lan\u00e9 1946, la d\u00e9partmantalizasyon La R\u00e9nyon i arive. Lan\u00e9 1948, i m\u00e8te en plasse les <em>Sucreries de Bourbon<\/em>. \u00c7a t\u00e9 i regroupe pl\u00fczi\u00ebr sossi\u00e9t\u00e9 familial. Li t\u00e9 i am\u00e8ne in nouvo fasson j\u00e8re la t\u00e8r po tashe mani\u00e8r f\u00e9 kole lo nouvo fonksyonman \u00e8k bann nouvo lobligasyon, \u00e9pila anprofite la shans bann nouvo lokazion. Lo bann z\u00e9riti\u00e9 Madanm Desbassayns la-t\u00e9 oblij\u00e9 vande zot bien ke la-rante dann lo gran konpagni. Par d\u00e9-troi laranjaman, la-done azot lo droi kontini\u00e9 zot mani\u00e8r vive dann in gran kaz l\u00e9t\u00e9 pi azot. \u00c7a la-\u00e9fasse la trasse lansien sossi\u00e9t\u00e9. In tranformasyon sossial total ! \u00c7a la-fatigue bann zansien kolon ossi, \u00ab orphelins d\u2019un univers paternaliste qui meurt \u00bb konm lo kozman J. \u00e8k R. Potier i di.<span class=\"NOTE_MARKER\" rel=\"0.11313951060367322\" aria-label=\"Potier, R et J., 1973 \u00c9tude anthropologique d'une zone sucri\u00e8re \u00e0 la R\u00e9union. Le Gol et son aire d'approvisionnement, Mus\u00e9e d'art et d'arch\u00e9ologie de Tananarive.\">&nbsp;<\/span><br \/>\n\u00c7a t\u00e9 pa ditou \u00e7ak Madanm Desbassayns t\u00e9 anvi k&#8217;i f\u00e9, konm son testaman, mois d\u2019novanm 1845, t\u00e9 i di ! Po \u00e8l, son bann z\u00e9riti\u00e9 t\u00e9 i doi l\u00e8sse t\u00e8lk\u00e8l lo bien konm in s\u00ebl propri\u00e9t\u00e9, po zot \u00ab jouir [de ce bien] en commun et indivis\u00e9ment aussi longtemps que faire se pourra \u00bb. L\u00e9t\u00e9 \u00e7ak \u00e8l t\u00e9 i sou\u00e8te, dizon konm in lorde \u00e8l t\u00e9 i done : \u00ab Mon voeu le plus ardent \u00e9tant que cette propri\u00e9t\u00e9 et les esclaves qui y sont attach\u00e9s ne passent jamais en des mains \u00e9trang\u00e8res \u00bb.<\/p>\n<p>Lo sik t\u00e9 pi in priorit\u00e9 dan la lojik \u00e9konomik bann gran sossi\u00e9t\u00e9. Vitman zot la-konpri ke la t\u00e8r t\u00e9 in kapital kapab raporte azot pl\u00fcs par d&#8217;ot zaktivit\u00e9. Bann <em>Sucreries de Bourbon<\/em>, konm d\u2019ot, la-pran dir\u00e8ksyon lo kom\u00e8rse, lo tourism, \u00e8k d\u2019ot proj\u00e9 ankor ke la-f\u00e9 d\u2019zot in gran groupman kom\u00e8rsyal sanm son bann zaktivit\u00e9 internasyonal. Groupman-la la-tire jiska lo mo \u00ab Sucrerie \u00bb dann son nom.<\/p>\n<h3>Apr\u00e9\u00e7a ?<\/h3>\n<p>Lo shok la d\u00e9partmantalizasyon la-am\u00e8ne \u00e8k li in r\u00e9organizasyon la sossi\u00e9t\u00e9. Bann z\u00e9l\u00fc la gosh lav\u00e9-porte nouvo statu-la ; zot t\u00e9 i majine ke l\u00e9volisyon nor\u00e9 al\u00e9 dann sens-la. Soman lo ti-dousman promi\u00e9 d\u00e9b\u00fc, lo poids labit\u00fcde, la-anp\u00e8she oir k&#8217; an-gro zot lav\u00e9 r\u00e9zon. La d\u00e9partmantalizasyon la-am\u00e8ne in r\u00e9volisyon trankil ke la-aboli ossi bien lo sist\u00e8m <em>la plantation<\/em> konm la sossi\u00e9t\u00e9 ke sist\u00e8m-la lav\u00e9 f\u00e9.<br \/>\nSoman, lorganizasyon \u00e8k lo bann pouvoir ansien la-amorti lontan bann kons\u00e9kanse-la. In groupe sossial dinamik t\u00e9 i domine la <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> zot t\u00e9 konsid\u00e8re azot konm porte-parol la vi \u00e9konomik ; in bann z\u00e9l\u00fc bien plass\u00e9 t\u00e9 i rol\u00e8ye azot. Progr\u00e9 t\u00e9knik, laplon d\u00e9-s\u00e8rtin sh\u00e8f lantrepriz ke t\u00e9 i suive l\u00e9gzanp Moris, ou\u00e7a la <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> la-gaingne tienbo malgr\u00e9 lo bann probl\u00e8m lind\u00e9pandanse, i ressanbe tou\u00e7a-la t\u00e9 i amontre mod\u00e8l sossi\u00e9t\u00e9-la lav\u00e9 in vr\u00e9 lavnir. Soman i voi par-koman lo shanjman lo bann r\u00e8g fonksyonman in sossi\u00e9t\u00e9 ke lantr\u00e9 massif lo sik lav\u00e9-form\u00e9-la, la-l\u00e8sse la plasse po in nouvo sossi\u00e9t\u00e9.<\/p>\n<p>Malgr\u00e9 la\u00a0<em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> dizon t\u00e9 fini \u2013 dann son soubasman \u00e9konomik, dann kot\u00e9 lo pl\u00fcs vizib son dominasyon sossial \u2013 i v\u00e9 pa dire ke son bann mark, son bann sikatrisse la-dispar\u00e8te.<\/p>\n<p>In bonp\u00e9 la-rante dann patrimoine. Pl\u00fcs m\u00e9y\u00ebr l\u00e9gzanp : M\u00fcz\u00e9 istorik Vill\u00e8le ou bien-\u00e7a M\u00fcz\u00e9 Stella Matutina, La R\u00e9nyon ; l\u00fczine Beauport, la Gwadloup ; fondasyon Cl\u00e9ment, la Martinik. I fo pa oubliye ossi lo patrimoine imat\u00e9ry\u00e8l k&#8217;i pran plizanpl\u00fcs son plasse. Li sorte dann \u00e7ak bann travay\u00ebr Madagaskar, Lafrik, l\u2019Inde, la-am\u00e8ne \u00e8k zot, la-transm\u00e8te. D\u00e9foi, \u00e7a la-r\u00e8ste par\u00e8y in mani\u00e8r inkroiyab ; souvand\u00e9foi, la-transform\u00e9 dann bann <em>habitations<\/em>, la-rante dann pilon la batarsit\u00e9 la k\u00fcltir kr\u00e9ol ( dan la lang, bann zart, bann relasyon la famiy, lo manj\u00e9, d\u2019ot ankor ).<\/p>\n<figure id=\"attachment_4252\" aria-describedby=\"caption-attachment-4252\" style=\"width: 900px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/musee-de-villele.jpg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-4252 size-full\" src=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/musee-de-villele.jpg\" alt=\"\" width=\"900\" height=\"506\" srcset=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/musee-de-villele.jpg 900w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/musee-de-villele-300x169.jpg 300w, https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2018\/10\/musee-de-villele-768x432.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 767px) 89vw, (max-width: 1000px) 54vw, (max-width: 1071px) 543px, 580px\" \/><\/a><figcaption id=\"caption-attachment-4252\" class=\"wp-caption-text\">M\u00fcz\u00e9 Vill\u00e8le. Emmanuel Richard, Alexandre Rivi\u00e8re. 2019. Foto.<br \/>Toute droi garanti<\/figcaption><\/figure>\n<p>N\u00e9na d&#8217;ot trasse ankor pl\u00fcs fin, pl\u00fcs fane-fan\u00e9 : dan la formasyon l\u00e9tajman sossial, po rante dan lo groupe dirijan. Bann r\u00e9zo d&#8217; famiy rantr\u2019 bann propri\u00e9t\u00e8r bann <em>habitations<\/em>, bann z\u00e9lite \u00e9konomik la ville, \u00e8k bonp\u00e9 prof\u00e9ssion lib\u00e9ral l\u00e9 ankor la-m\u00e8m. Bann trasse-l\u00e0 i marke touzour la vi sossial \u00e8k la vi politik dan la relasyon lotorit\u00e9\/d\u00e9pandans\/r\u00e9volt kontr&#8217; \u00e7ak i ropr\u00e9zante lo pouvoir. Bann trasse-la i r\u00e8st&#8217; ossi dan lokipasyon la t\u00e8r po batir : n\u00e9na d&#8217; karti\u00e9 k&#8217;i sorte dir\u00e8kteman \u00e8k bann zansien kanp, tandik bann kaz distans\u00e9 i rap\u00e8le lo kolona.<\/p>\n<p>D\u2019ot\u2019 trasse ankor c\u00e9-d\u2019\u00ab kou-d\u2019kongne dann k\u00ebr \u00bb po bann d\u00e9ssandan z\u00e9sklav sinonsa zangaj\u00e9 \u2013 bann z\u00e8sklav-la, zangaj\u00e9-la t\u00e9 anmay\u00e9 dann inn sit\u00fcasyon d\u00e9pandans total ke zot t\u00e9 i gaingne pa shape ansanm, ke la-marke azot po toultan. Bann prolonjman rassial, k\u00fcltir\u00e9l dann inn dominasyon san piti\u00e9, la-kraze azot lontan dessou lo poids lo m\u00e9pri ke la-forse azot repran po zot. Tou\u00e7a-la la-am\u00e8ne konm in \u00ab rassizasyon \u00bb la sossi\u00e9t\u00e9. I artrouve rassizasyon-la, sirtou po bann Zantiy, dann in bonp\u00e9 mani\u00e8r-vive la sossi\u00e9t\u00e9 konm dann in bonp\u00e9 lo bann val\u00ebr i f\u00e9 la k\u00fcltir. Dessi soubasman-la m\u00e8m, in bonp\u00e9 mani\u00e8r rofondasyon lidantit\u00e9 i \u00e9n\u00e8te.<\/p>\n<p>Parlf\u00e8te, la <em>soci\u00e9t\u00e9 de plantation<\/em> i artonbe konm in sist\u00e8m lantrav ke la-shape par boute.<br \/>\nS\u00e9pa si li va f\u00e9 la plasse po lo maliz\u00e9 moral k\u2019in bonp\u00e9 \u00ab demoun bord\u00e9 \u00bb zot m\u00e8m i koze, sinonsa in l\u00e9kilib pl\u00fcs valab ou\u00e7a toute i akorde bien ansanm, in l\u00e9kilib k\u2019i anonse in bon lavnir po toute \u00e7ak t\u00e9 domin\u00e9, en m\u00e8m tan ke li kanalize azot ?<\/p>\n<p><span style=\"color: #3366ff;\"><a style=\"color: #3366ff;\" href=\"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/Transformasyon-lo-fonsie-ek-levolisyon-lo-domen-2.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">T\u00e9l\u00e9sharj lartik : Transformasyon lo fonsi\u00e9 \u00e8k l\u00e9volisyon lo dom\u00e8n<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":9134,"parent":8553,"menu_order":0,"template":"","class_list":["post-9132","documentaire","type-documentaire","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire\/9132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/types\/documentaire"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/documentaire\/8553"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9134"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.portail-esclavage-reunion.fr\/re\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}