Mémoir lésklavaj

Souvnans

La trète bann Noirs, lo devoir la mémoir èk lo devoir listoir. Kèl plasse po lanségnan ? Légzanp La Rényon
Lotèr
Gilles GAUVIN

Historien


La trète bann Noirs, lo devoir la mémoir èk lo devoir listoir. Kèl plasse po lanségnan ? Légzanp La Rényon

 

 Dann lé-deu promié dizène zané 21èm sièk, lo plüs gran déssidër Léta fransé, la-mète anlèr lo devoir la mémoir.

Kissoi la komémorasyon nasyonal la trète bann Noir, çat léskavaj èk zot labolisyon depi 2006, sinonça çat lo santenèr Première Guerre mondiale rantr’ 2014-2018, Lékol ossi la-rèste pri dann mouvman « commémorativite »-la, çat Antoine Prost té i koze déja dessi lané 1996 . Parlfète, bann zanségnan la-rante touléjour dann kontèks sossial, politik, lünivèrsitèr-la depi plüs 30 an.

Lanségnan èk lo domèn sossial

Travaïy Lékol i éspasse dann in domèn sossial karaktérizé par in gran bezoin repèr idantitèr. Ça i amène léspréssion plüzièr mémoir k’i fabrike bann zistoir po fé lève lémosyon sinonça lindignasyon. Bann mémoir-la lé porté individüèlman, par bann famiy sinonça par bann lassossiasyon. Zot i pë amène bann komémorasyon (in mo avan té rézèrvé po lo domèn relijië) privé konm püblik. Nadéfoi i toufe azot, mé-soman zot i fini par arlevé an-püblik. Konm çamèm, depi 1849, sélébrasyon labolisyon léskavaj La Rényon la-rèste bloké dann domèn privé akoz la volonté politik la-éfasse lo jour-la, parsk lété in journé malër po bann propriétèr. Finalman, lo 20 déssanm lé ratifié rienk lané 1983 par gouvèrnman François Mitterrand.

La Lanterne Magique n° 49. Enterrement de l’année 1848. Adolphe Potémont. Lané 1848. Litografi.
Kolèksyon Zarshiv Départman La Rényon

La fin bann zané 1980 apartir, akoz la déssantralizasyon i dinamize bann politik kültirel réjional, i voi levé dessi la sène püblik bann lassossiasyon, bann lantante, bann zartis k’i vë afirme zot lidantité par rapor la késtion lésklavaj. Èk la léktür listoir-la, zot i vë rekonstitüé in monde divizé rantr’ maitr’ èk zésklav, Blan èk Noir, for èk fèb. Souvandéfoi, ça mèm i ésplike bann diskriminasyon, sinonça bann zinégalité sossial koméla malgré la réalité istorik lé plüs konpliké. Par égzanp, i koné bien 80 % bann maitr’ lil Bourbon té i vive dan la mizèr – ça i tire pa rien dessi la brütalité èk linümanité lésklavaj  – mé-soman i vë dir lavé in voizinaj rantr’ bann maitr’ èk bann zésklav, plüs nüansé çat lo rish kolon dann livr’ Autant en emporte le vent marké dann léspri demoun. Vizion manikéin-la i oubliye ossi lo groupe bann « Libres de couleur », bann zafranshi sinonça déssandan zafranshi. Anparmi banna i trouve propriétèr la tèr néna zésklav zot mèm. Malgré lordonans de La Haye lané 1674 i intèrdi « bann Fransé marié èk bann négrèsse » épila « bann Noir marié èk fanm Blan », na pwin süfizaman fanm po bann kolon fé zot shoi. Lo ka Marie Case, inn anparmi lo troi promié Malgash i arive dann lil, i amonte bien koman listoir lé plüs konpliké. Daborinn, èl lé marié èk in Malgash, sèrvitër la Compagnie des Indes, èl i tonbe vëv épila apré lané 1689, èl i remarié èk lo Norman Michel Frémont. Lèrk son mari i mor, èl i tonbe propriétèr 14 zésklav. D’in ot koté, bann zarshiv i amonte lavé zésklav la peau blan dann sossiété Bourbon, mèm si demoun konmça na pwin vréman bonpé. Dann in linvantèr apré déssé lané 1840 Sinte-Süzane, Prosper Eve la-remarke plüzièr déskripsyon zésklav métis  : « Aristide, 21 an, kréol, koulër blan, shëvë noir bouklé, 1m70 », « Arnold, zanfan Mélanie, 2 an, kréol, koulër blan, shëvë blon ».

La transmission, sürtou po bann zélèv plüs jène, i oblije fé inn sinplifikasyon, mé-soman po lamontrër la difikülté cé sobate kontr’ fo-lidé, kan jistoman ça lé raporté par bann doküfiksyon, film po la télé, porté par la demande mémorièl la sossiété. Par égzanp « Elie ou les forges de la liberté »   lo film William Cally, ékri an-kolaborasyon èk listorien Sudel Fuma po lo bissantenèr la révolte bann zésklav Sin-Leu. Par égzanp, la sène i amontre lo komandër la plantasyon i tape in manièr sovaj, po rien, bann zésklav trinn travaïye, i transmète in limaj la violans san rézon. I trouve mèm shoz dann l’ot doküfiksyon lo bann mèm lotër dessi Madanm Desbassayns, lané 2015.

Lafish film « Madame Desbassayns ». William Cally. Lané 2015.
Prodüksyon Kapali Studios, France Télévisions

Konmça mèm i égzajère lidé la violans dan lo sistèm lésklavaj, mèm si ça té pë prande bonpé d’ot manièr. I oubliye lo propriétèr na pwin lintéré tüé son bann zésklav dann travaïy. Pourtan, lidé-la mèm i arvien toultan dann bann prodüksyon zélèv dessi késtion-la. Anplüs ke ça, bann zésklav, toute lé abiyé èk in linj bien-bien blan po travaïye la tèr, Elie néna jiska in shemiz èk in jilé lèrk la plüpar d’tan, zot lavé jist in külote an-toile blë. Po sharoye de-lo la Ravine du Trou, té i tonbe plüzièr kilomète bann domèn, té i ansèrve barik, alorsk dan lo film, bann zésklav i ansèrve séo. Lé ankor plüs in problèm istorik lèrk lo tablo Delacroix dessi la révolüsyon lané 1830 i aparète dan lé-deu film po fé majine la Révolution fransè lané 1789. Po fini, çat i poze késtion par rapor lo messaj lo film dessi la révolte Sin-Leu, sé k’i amontre Elie konm lo héro, mèm si létüd bann sours jüdissièr i di bien cé lo komandër Gilles ke la-organize lo konplo, malgré podvré, Elie la-joué in rol inportan dan lo mouvman. Le problèm, cé ke jordi la révolte Sin-Leu lé devnü la révolte Elie. Somanké La Rényon la-trouve son « Spartacus noir ». Avança bann diskour la mémoir lavé pankor trouve zot sinbol la rézistans kontr’ lésklavaj, konm çat la-égzisté dann Zantiy. D’ot lérër istorik i pë amène kontresans po bann léspéktatër, anparmi bann zélèv ossi. Par égzanp, lo film dessi Madanm Desbassayns i amontre zésklav po tué zot cor dann karo kann, mé-soman sène-la lé konplètman anakronik parske, mèm si Laisné de Beaulieu lavé fé deu-troi léssèye plantaj lané 1785, kann sora répandü bien plüs tar . Lo bezoin listoir porté par bann zassossiasyon mémorièl, in sinéast, épila in listrorien k’i reshèrshe la vülgarizasyon èk la difüzion bann konéssans, na lo mérite déboushe dessi bann prodüksyon film. Mé-soman i voi bien bann zouti lansègnman-la, la bezoin in lakonpagnman po ède bann zélèv égzèrse in regar kritik épila prande in rekül par rapor in diskour souvandéfoi marké par bann revandikasyon idantitèr.

Lanvi d’mémoir i rotrouve ossi dan lo monde artistik. Piès téat « Marie Dessembre », joué promié foi lo 12 déssanm 1981 dann téat Gran Marshé Sin-Dni par Emmanuel Genvrin èk téat Vollard, la-konète jisterézon in gran léko. Na in n’ot légzanp èk lo travaïy lo skülptër Marco Ah-Kiem dessi lo tèm lésklavaj. Kissoi léstatü Madanm Desbassayns, dann jardin müzé Villèle Sin-Pol, sinonça çat lésklav Mario dessi la plasse La Vierge noire Sinte-Marie , par son bann zëv, lartiste-la i partissipe la konstrüksyon listoir èk la mémoir lil . Majiné dapré la léjann lésklav Mario , lestatü komandé par lassossiasyon Racine et Basalte po lo 150 an labolisyon lané 1998, la-fine arive konm in lobjé sakré, in vré lintèrmédièr rantr’ la popülasyon èk la Vierge.

L’esclave Mario et la Vierge noire.
Marco Ah-Kiem. Lané 2008. Skültir bazalte.
Foto Ibrahim Mullin. Droi garanti.

Lestatü k’i apèle « la porteuse d’eau »  i témoigne ossi koman défoi i joué èk la mémoir. Marco Ah-Kiem lavé réalize lestatü-la an-souvnans son momon té i doi sharoye de-lo par séo po la vie touléjour. La méri Sin-Dni la-ashète ça akoz té i trouve lavé in léko èk lésklavaj. Po fini, in moun la kaz jist akoté léstatü, la-kri apré le skülptër parske, malgré lü té i trouve lestatü grandioz, lü noré pa aksèpte son référans èk lésklavaj ! Lo skülptër la-afirme lété pa ça ditou akoz ça lété lo travaïy son momon touléjour. Parlfète, kan i vizite la sculptothèque Marco Ah-Kiem, i konpran koman lésklavaj i pë done linspirasyon in lartiste La Rényon . In n’ot lünivèr artistik i pë ansèrve konm zouti po zanségnan, cé la müzik . Bann tèks Davy Sicard i pë ansèrve konm in sapèr zouti pédagojik. Par égzanp dann lo morso « Marianne », lotër i di koman lü lé fièr ète inspiré mèm tan par la mémoir la Marianne la répüblik épila par çat la Marianne lésklav rebèl . Çat lé difissil, po aborde listoir èk in léspri kritik, cé pa transmète san fé éspré bann fo lidé i trouve dann toute bann forme léspréssion artistik i koze dessi lésklavaj.

Lanségnan èk lo domèn politik

Le travaïy lékol i rante ossi dann lo domèn politik èk in devoir la mémoir k’la-fine arive konm in lobligasyon. Konm reprézantan Léta répüblikin, i demande bann proféssër done la min po transmète devoir la mémoir-la, po arive batir in sossiété démokratik bazé dessi lo bann prinsipe linklüzion èk la tolérans. Lané 2001, po ranforse son laksyon, Léta la-déklare la trète négrié èk lésklavaj pratiké par bann Zeuropéen konm crime contre l’Humanité. Promié konsékans dirèk la loi-la : lané 2004, la-nome lo Comité pour la mémoire de l’Esclavage (CPME) èk la mission propoze bann mezür po ardone toute son plasse süjé-la dann listoir nasyonal.

Esclaves. Mohamedi Wasia Charinda. Lané 1998. Pintüre lak.
Kolèksyon Müzé istorik Villèle

Lo travaïy komité-la la-marke in tournan dann lansègnman, konm bann program kolèj réékri lané 2010 i amontre. Lo rézülta vizib bann zavansé-la, cék depi 2006, lanségnan Loutremer i doi travaïye avèk deu date po la komémorasyon labolisyon lésklavaj. La Rényon, lavé déja bonpé lésploitasyon pédagojik par rapor lo 20 déssanm. Lané 2011, la-mète alü plüs anlèr ankor avèk lo konkour akadémik « Traite, esclavage, abolition », çat-la la-rantre lané 2016 dann lo konkour nasyonal « La flamme de l’égalité », amené par lo Comité national pour la mémoire et l’histoire de l’esclavage (CNMHE) la-prande la suite lo CPME . Lo deu date i kontraye pa l’inn-a-lot, i anrishi plito lo travaïy pédagojik cé lo 20 déssanm lé dann listoir La Rényon ; lo 10 mai i doi pèrmète rouve lo zié dessi lé zot léspas marké par lésklavaj kolonial. Si bann Zantiyé i koné pa gran shoz dessi listoir lésklavaj dann Losséan Indien, koça bann Rényoné i koné dessi listoir Cyrille Bissette èk çat Louis Delgrès?

La volonté politik mète késtion-la o-nivo nasyonal dann lansègnman i amonte kanmèm la plasse miskine la-done Losséan Indien. Parlfète, dann bann lédisyon livr’ kolèj 2011 néna in dizène paj dessi listoir-la, mésoman na poin okin doküman par rapor léspas indianosséanik. Konmça toute zélèv Lékzagone i gaingne konprande la plasse inportan lésklavaj néna dann listoir la Franse, mèm tan zot i dékouve bann doküman i relié késtion-la èk léspas la Karaïb. Bann jëne Zantiy èk çat la Gwiyann i artrouve azot dann bann livr’ lékol-la. Parkonte, bann zélèv La Rényon i trouve pa okin plasse la mémoire zot péi, mèm si toute bann livr’ i done in karte dessi lo bann trafik négrié avèk bann flèsh i pointe ossi dessi Losséan Indien. Informé dessi késtion-la, lo 30 mé 2011, la dépüté rényonèz Hugette Bello la-alèrte lo ministr’ Lédükasyon . Noré pa été konpliké dire la trète tranzosséanik olèrk la trète tranzatlantik. Somanké shanjman-la lé difissil akoz, la plasse Karaïb la-prande dann bann mémoir lésklavaj an-Franse.

Jistoman, cé dann la Gwadloup Léta la-désside lo mois d’mé 2015, rouve in Centre Caribéen de Traite et de mémoire de la Traite et de l’Esclavage. Lo Mémorial ACTe i aborde lésklavaj an-totalité, depi Lantikité jiska jordi. Lü mète an-valër toute çat la-réziste kontr’ lésklavaj. Po rale lo gran püblik, la-shoizi in miz-an-sène ouça « lémosyon i domine listoir » . I vë ossi ansèrve alü konm in santr’ léspréssion kültirèl èk artistik. Lé bien nésséssèr rouve bann santr’ po in reshershe dinamik dessi késtion-la dann toute téritoir loutremèr. Mésoman, i voi bien, o-kontrèr Langletèr, la Franse la pa shoizi rouve dessi son téritoir légzagone, in léspas müzé èk la reshershe, konm çat néna Liverpool par égzanp .

Apark Léta, bien sür bann parti politik i joué in rol dessi késtion-la. La Rényon, bann komünist la-porte la rokonéssans lésklavaj depi lané 1945, ankor plüs lané 1959 apartir. Po bare la route lotonomi démokratik èk popülèr, konm bann komünist té i rokomande, zot ladvèrsèr té i préfère shape èk la késtion. Lané 2006 apartir, lo shoi la date lo 10 mai dann légzagone, la-amène ossi in bann ralé-poussé dessi la késtion lidantité. Po lo 10 mai 2014, par égzanp, lo mair FN Villers-Cotterêts la-rofüze organize in maniféstasyon ofissièl. Lü la-dénonse in « auto-culpabilisation permanente ». Si dann bann zané 1960, i trouve té i koze pa assé dessi késtion-la, 50-t-an apré, on diré i koze tro dessi. Parlfète, la volonté pa lèsse dévlope la komémorasyon labolisyon lésklavaj, i tonbe dann lépok Léta répüblikin lavé-shoizi éfasse lo bann koté plüs noir son listoir, mèm-tan toufe 2-3 laspé la mémoir po ranforse la nasyon. La déssantralizasyon la-démare depi bann zané 1980, èk son gran dévlopman kultirèl, i marke la rüptür èk konportman-la. Mésoman, i marke mèm tan in monté plüzanplis for bann revandikasyon viktimèr k’i arive anplüs lo bann ralé-poussé dessi lidantité nasyonal .

Le Séga, Danse des Noirs au bord de la mer (à St. Denis). Louis Antoine Roussin. Lané 1860. Litografi.
Kolèksyon Müzé istorik Villèle

O-nivo intèrnasyonal, l’UNESCO i porte késtion-la. Lané 1994 la-lanse dann Ouidah laba Bénin, lo projé « la Route de l’Esclave : résistance, liberté, héritage ». Travaïy-la dessi pluzièr landroi la mémoir, nadéfoi, i amène bann kozman i tonbe plüs konm in mitoloji, plüto k’listoir, konm po la Maison des esclaves à Gorée . Mésoman i fo rekonète, cé grace ce mizansène mémorièl-la, ke le dialog intèrkültirel i égziste, épila listoir la-gaingne reprande son plasse. Lané 2009, l’UNESCO la-done in soutien La Rényon, lèrk lü la-fé rante maloya dann patrimoine imatérièl Lümanité. Rekonéssans-la apüyé politikman par la Réjion Rényon èk lo komünist Paul Vergès konm prézidan, lété porté par lo travaïy Sudel Fuma, proféssër lünivèrsité, diréktër la chaire UNESCO dessi lésklavaj èk la trète négrié dann Losséan Indien. Lané 2004 apartir, alü-mèm la-fé ènète in route léskav èk langajé dann Losséan Indien po – konm lü la-di – « soingne la mémoir po sèrve in lidantité kréol indianosséanik » . Dann son manièr voir, la mémoir lé konm lo moyen apüye dessi bann repèr istorik po amène in projé politik bazé dessi lidé lidantité. Parlfète, lü té i ütilize listoir po sèrve in lobjèktif : la rekonéssans lo pëp rényoné.

Statues de la route de l’esclave. C. Rabemanjara ; Dolaine Courtis Fuma. Lané 2005. Skültir.
Foto Ibrahim Mullin. Droi garanti.

Lanségnan èk lo domèn siantifik

Listoir i fé parti bann sianse demoun. Parlfète cé in pratik siantifik i suive in métode lanalize kritik, cé ossi in pratik sossial inskri dann in sossiété an-partikülié, avèk bann modèl k’i shanje. O-nivo nasyonal, la késtion lésklavaj èk la trète bann Noir la-rante dan lo déba k’i divize la komünoté istorik rantr’ çat, otour lo kolèktif Liberté pour l’histoire  déssanm 2005 apartir, i éstime bann loi « mémorièl » i frène la reshèrsh istorik, épila çat i éstime o-kontrèr, san in volonté politik for, noré pa jamé gaingne lo bann moyen po fé la reshèrsh dessi déssèrtin késtion par rapor bann « paj noir » listoir. Lo résülta ce bann ralé-poussé médiatik rantr’ zistorien renomé, i ède pa lanségnan po amène son travaïy.

La Rényon, lo proféssër Hubert Gerbeau , arivé dann lil lané 1968, la-joué in rol fondamantal dann dévlopman la reshèrsh dessi lésklavaj. Lü-mèm la-forme Sudel Fuma èk Prosper Eve, lé-deu prinsipal zünivèrsitèr la-travaïye dessi késtion-la depi bann zané 1980 jiska premié dizène zané 21èm sièk. Ralé-poussé la-arivé, konm çat par rapor la démarsh la politolog Françoise Vergès  la-propozé po lo projé La Maison des Civilisations et de l’Unité Réunionnaise (MCUR), sinonça avèk la süksésyon Sudel Fuma, déssédé lané 2014, ke la-fini an-batay jüridik rantr’ bann zünivèrsitèr La Rényon èk çat Légzagone . Malgré ça, néna bonpë prodüksyon siantifik sirtou par rapor la journé tématik organizé pandan la somèn listoir par l’AHIOI . D’ot santr’ ünivèrsitèr i propoze bann nouvo reshèrsh, konm lo travaïy litérèr Marie-Ange Payet dessi bann fanm dann maronaj , çat Bruno Maillard dessi bann Paroles d’esclaves , sinonça çat Anne-Laure Dijoux dann lo domèn larkéoloji, ouça i rèste ankor bonpé po fé .

Bann zanségnan i pë anrishi zot ressourse par d‘ot travaïy ankor. Konmça mèm lo travaïy triaj bann lakt lafranshisman la-amène in léspozisyon remarkab, Les noms de la liberté, prézanté dann Zarshiv départmantal depi 2013 jiska 2015, avèk in dossié pédagojik .

Lafish léspozisyon « Les noms de la liberté, 1664-1848 : de l’esclave au citoyen ».
Sin-Dni, Zarshiv Départman La Rényon, 14 déssanm 2013 jiska 13 jüyé 2016

La-sorte ankor in bonpé prodüksyon pédagojik  po lo 140èm lanivèrsèr labolisyon, lané 1988, apréça ossi po lo 150èm anivèrsèr, lané 1998 , épila èk la püblikasyon bann livr’ lékol dessi listoir lokal, lané 2001 apartir . La Bibliotèk départmantal La Rényon i propoze ossi bann léspozisyon dessi késtion-la. Lo tralé prodüksyon éditorial par rapor lo 10 mai, la-fé arive bann püblikasyon i permète rogarde késtion-la dan lo kontèks La Rényon . Po fini, intérnèt i permète ossi bann zanségnan trouve plüzièr zouti, depi la reshèrsh bann zünivèrsitèr sinonça zégspèr  jiska bann prodüksyon mémorièl angajé. Lo problèm la formasyon inissial, épila plüs ankor çat la formasyon kontinü bann zanségnan dessi késtion-la lé santral, mèm tan çat ladaptasyon lokal bann program ofissièl.

Boudikonte, lo rol lanségnan cé amène bann zélèv, füramézir zot shemin dann lékol, jiska la métriz in konéssans èk an-plüs in regar kritik, bazé dessi lo késtionnman èk lo doute plüs ke dessi bann réponse « akadémik ». Touçala marké par in démarsh reshèrsh èk in projé po permète rande lo zélèv aktër son konéssans. O-kontrèr lünivèrsitèr, lanségnan lé pa dovan in püblik i sar rante proféssër listoir sinonça istorien. La plüpar bann jèn-la va rèste dominé par bann zimaj, bann fo-lidé, épila ossi par bann préssion sossial èk politik, souvandéfoi i reprodui bann mèm konportman dérézonab. Listoir konm i aprande dann lékol primèr épila dann lékol segondèr i doi forme bann fütir sitoyen kapab konprande koman la réalité istorik lé plüs konpliké bann diskour raporté par la mémoir la famiy, par bann média, sinonça par lo monde politik, kissoi po lésklavaj, kissoi po d’ot késtion sansib.

Bann note
1 Antoine Prost, Douze leçons sur l’histoire, Paris, Points-Seuil, lané 1996, p. 300.
2 Prosper Eve, Le Bruit du silence. Parole des esclaves de Bourbon de la fin du XVIIe siècle au 20 décembre 1848, St-André, CRESOI-Océan Éditions, lané 2010. Sinonça Le corps des esclaves de l’île Bourbon. Histoire d’une reconquête, Paris, Presses de l’université Paris-Sorbonne, lané 2013.
3 Gilles Gauvin, L’esclavage. Idées reçues, Paris, Le Cavalier Bleu, lané 2010, p. 35-40.
4 Lané 2011, Kapali Studio la-prodüi film-la.
5 Jean-François Géraud, Xavier Le Terrier, Atlas historique du sucre à l’île Bourbon-La Réunion (1810-1914), St-André, CRESOI-Université de La Réunion, lané 2010.
6 La koulër la statü, prinsipal landroi pélérinaj-la, lé rienk inn koush pintür po protèje alü. Mésoman latashman ansanm la Vièrj Noir i amontre koman néna in gran bezoin po la mémoir kabossé d’lésklavaj.
7 I pë voir dessi lo site Lakadémi La Rényon (www.leboucan.fr) bann vidéo ouça Marco Ah-Kiem i koze dessi son bann skültir.
8 La léjann i rakonte koman in jèn ésklav lo domèn Charles Desbassayns, Rivière des Pluies, la-shapé, la-réfüjié dessou in pié bouguinvil. Lü la-mète alü dessou la protèksyon in pti statü la vièrj an-boi, lü lavé skülté. Konçamèm lü la-gaingne shape èk bann shassër d’Noir.
9 Dréssé dann ronpoin Rivière des Pluies Sin-Dni. Marco Ah-Kiem i rakonte listoir son statü dann vidéo-la.
10 Grégory Ah-Kiem, Jean-François Samlong, Les Portes de la mémoire, St-Denis, UDIR, lané 2011.
11 Jean-Pierre La Selve, Musiques traditionnelles de La Réunion, St-Denis, Kreolart, lané 2015.
12 Morso-la i sorte dann lalbom Mon péi, lané 2012.
13 http://www.cnmhe.fr
14 L’esclavage à La Réunion oublié dans les manuels scolaires, Journal de l’île lo 3 juin 2011.
15 Cinq choses à savoir sur le Mémorial ACTe, en Guadeloupe, lemonde.fr lo 10 mé 2015 épila lo 12 mé 2015.
16 http://www.liverpoolmuseums.org.uk/ism
17 Vincent Martigny, Dire la France. Culture(s) et identités nationales (1981-1995), Paris, Les Presses de SciencesPo, lané 2016.
18 Gilles Gauvin, Tous les esclaves africains ont été déportés à partir de Gorée, dans L’esclavage. Idées reçues, Op. cit. p. 41-47.
19 Sudel Fuma Fuma i défande lo mot indocéanique olèrk indianocéanique. https://oceanindien.revues.org/1937.
20 Kolèktif-la i tire son nom èk la pétisyon 19 zistorien réüni par Pierre Vidal-Naquet la-lanse mois déssanm 2015.
21 Dann lil jiska lané 1980, konm vice-prézidan Lünivèrsité La Rényon, lü la-mète létüde listoir lokal dann bann programe. Apréça nomé dan l’IEP d’Aix-Marseille, lü la-dirije lo Centre d’Études et de Recherches sur les sociétés de l’océan Indien depi 1985 jiska 2002. Lané 2005, lü la-gaingne lo promié prix de thèse du CPME po son thèse dessi L’esclavage et son ombre à Bourbon.
22 Lané 2008 apartir, èl la-préside lo CPME, épila lo CPMHE (2009-2013). Èl la-dirije la MCUR jiska lo shanjman la majorité réjional lané 2010 k’la-fé arète nète projé-la.
23 Lo ranplasman lo poste Sudel Fuma la-provoke bonpë polémik violan jiska in rokour dovan lo tribünal administratif rantr’ in kandida lokal èk in kandida Lünivèrsité Nantes.
24 http://www.ahioi.org
25 Marie-Ange Payet, Les femmes dans le marronnage à l’île La Réunion de 1662 à 1848, Paris, L’Harmattan, lané2013.
26 Bruno Maillard, Gilda Gonfier, Frédéric Régent, Libre et sans fers. Paroles d’esclaves, Paris, Fayard, lané 2015.
27 Anne-Laure Dijoux, Recherche et étude de sites archéologiques de marronage à l’île de La Réunion, Thèse de doctorat, Paris 1, lané 2016.
28 Dossié an-ligne dessi lo sèrvis lédükasyon zarshiv départmantal.
29 Voir par ègzanp CCEE, De la servitude à la liberté : Bourbon des origines à 1848, Région Réunion, lané 1988.
30 Albert Jauze, Esclave, esclavage, société. Facettes multiples d’un système fondé sur l’esclavage (Des origines à l’abolition de 1848), St-Denis, CRDP, lané 1998. La mète an-ligne travaïy-la depi lané 2016 dessi lo site zarshiv départmantal.
31 Kolèksyon Hatier International. Nivo kolèj püblié lané 2001 (4e-3e) épila lané 2002 (6e-5e), nivo lissé lané 2003 épila nivo primèr (cycle 3) lané 2006.
32 Lontan lo süpor lété rienk lo bann roman Daniel Vaxelaire, Chasseurs de Noirs, réédité lané 1982 épila, En haut la liberté, püblié lané 1999. Depi néna d’ot la-sorti, jiska bande déssiné : Laetitia Larralde, Gilles Gauvin, Tambour battant, France, Orphie, lané 2010-2011 (promié tom dessi lo 1é labolisyon lané 1794 épila 2èm tom dessi la révolte Sin-Leu lané 1811) ; épila Denis Vierge, Un marron, Belgique, Des bulles dans l’océan, 2 tom, lané 2014-2015 dessi lo maronaj. Po rouve dessi lanvironman réjional i pë ansèrve Savoia, Les esclaves oubliés de Tromelin, France, Dupuis, lané 2015.
33 Voir par égzanp lo travaïy Robert Bousquet la-mète dessi intèrnèt apartir son reshèrsh dessi Les esclaves et leurs maîtres à Bourbon, au temps de la Compagnie des Indes. 1665-1767.
+ Afishe
— Kashiète
Mémoir lésklavajSouvnans
Inprime
lo tèks en PDF
Partaje paj-la
dessi rézo sossial
   
Lotèr
Gilles GAUVIN

Historien