La Rényon i sélèbe tou lé 20 déssanm labolisyon lésklavaj. Date-la i korésponde laplikasyon lo dékré labolisyon lésklavaj lo 27 avriy 1848, proklamé par lo commissaire de la République Sarda Garriga lo 20 oktob 1848. Lo dékré té i doi aplike deu moi apré larivé bann komissèr dan la koloni, po lèsse bann ladministrasyon lokal lo tan prépare lo shanjman statü po la popülasyon konsèrné.
La loi lo 30 juin 1983 po mète an-plasse la komémorasyon labolisyon lésklavaj, i di bien shak départman va shoizi zot prope date komémorasyon, épila va fikse alü par in dékré. Lo bann jour komémorasyon lé diféran dessi bann téritoir-la, dapré listoir shakinn, sinonça selon la date lo bann portër lo dékré la-arivé.
La variété bann date komémorasyon dan lo bann départman loutremèr, la-done lidé shoizi in sël date komémorasyon po toute la nasyon. Lané 2006, la date lo 10 mé lété shoizi par rapor lo 10 mé 2001 la-vote la loi Taubira, po fé rekonète lésklavaj konm krime kontr’ lümanité.
Anplüskeça la- rajoute la date lo 23 mé, lo jour komémorasyon po bann Fransé Loutremèr i vive dann Légzagone. Journé-la i rapèle la marshe mobilizasyon lo 23 mé 1998 la-donne lélan po fé la loi Taubira. Date-la i rapèle ossi la date labolisyon an-Matinik.
Komémorasyon la püblikasyon lo dékré lo 27 avriy 1848 konsèrnan labolisyon lésklavaj dann bann koloni èk bann téritoir fransé, adopté par lo gouvèrnman provizoir la IIe République, dapré lidé Victor Schoelcher.
Komémorasyon labolisyon lésklavaj Mayotte. Date-la i sorte pa èk la püblikasyon lo dékré labolisyon 27 avriy 1848, mésoman èk lo 27 avriy 1846, la date labolisyon lésklavaj Mayotte, po fé in léspèrianse, par lo baron Mackau, ministr’ la Marine et des Colonies.
Journé nasyonal po la mémoir la trète, lésklavaj, épila zot labolisyon, kréé lané 2006 par lo Prézidan Jacques Chirac, po komémore ofisièlman labolisyon an-Franse métropolitène.
So date 10 mé-la, lété propozé par le Comité national pour la mémoire et l’histoire de l’esclavage (CNMHE), par rapor ladopsyon par lo Parlement, lo 10 mé 2001, la loi po fé rekonète la trète négrié èk lésklavaj konm krime kontr’ lümanité, grace la dépüté gwiyanèz Christiane Taubira. Loi-la lé fé po ankouraje lo devoir d’mémoir, épila po lansègnman dann lékol primèr èk ségondèr listoir la trète négrié èk lésklavaj.
Lo 10 mé 2015, François Hollande la-inogüre lo Mémorial ACTe, dann Gwadloup.
Komémorasyon labolisyon lésklavaj an-Matinik. Labolisyon lété apliké lo 23 mé 1848 par lo gouvèrnër avan larivé lo dékré ofissièl, akoz la révolte bann zésklav lo 22 mé 1848. 75 000 zésklav té libéré.
Journé intèrnasyonal po la komémorasyon an-lomaj bann viktim lésklavaj kolonial. Lané 2008, lo 1er ministr’ François Fillon lavé mète an-plasse journé-la in promié foi. Apréça lavé süprime alü. La Loi égalité réelle outre-mer la-remète alü an-plasse an-oktob 2016.
Date-la i komémore la marshe san kozé organizé Paris lo 23 mé par lo Comité de la marche du 23 mai 1998 (CM98), in lantante bann déssandan zésklav, po rande in lomaj bann viktim lésklavaj kolonial.
Komémorasyon la promülgasyon labolisyon lésklavaj an-Gwadloup. Lo 27 mé 1848 lo gouvènër la-libère 87 000 zésklav.
Komémorasyon la promülgasyon labolisyon lésklavaj lo 10 juin 1848 an-Gwiyann. Labolisyon lo 10 oute 1848 la-fé libère 12 500 zésklav.
Lané 1998, l’UNESCO la-mète an-plasse in journé intèrnasyonal po la mémoir la trète négrié èk son labolisyon. Date-la i komémore la révolte bann zésklav Sin-Doming dan la nuite lo 22-23 oute 1791.
La Rényon, lo Komité Eli i komémore date-la dan la Ravine à Jacques la Grande Chaloupe.
La Rényon, sélébrasyon la révolte 5-8 novanm 1811 bann zésklav Sin-Leu. Révolte-la lété préparé plüzièr moi an-arièr, lété suivi par plüs 300 zésklav navé léspoir ète libéré èk lo koudmin bann Zanglé té i kontrole La Rényon. Révolte-la lété krazé, lo bann zésklav arété épila jüjé lo 11 févrié 1812 Sin-Dni.
Depi lané 1999 lo Komité Eli i organize toulézan in komémorasyon Sin-Leu.
Journé intèrnasyonal labolisyon lésklavaj. Date-la i komémore ladopsyon par l’ONU, lo 2 déssanm 1949, inn konvansyon po la répréssion èk labolisyon la trète demoun, épila lésploitasyon la prostitüsyon.
La Rényon, komémorasyon lo komansman laplikasyon lo dékré labolisyon lésklavaj lo 27 avriy 1848. Lo dékré lo 23 novanm 1983 (la loi lo 30 juin 1983) i déklare lo 20 déssanm konm jour férié.
Po ranplasse lo gouvèrnër Graëb, Joseph Napoléon Sébastien Sarda Garriga lé nommé commissaire général de la République. Lo 18 oktob 1848, lü promülgue lo dékré labolisyon lésklavaj, èk in léfé deu moi plütar. Lo 20 oktob 1848, dovan la préfèktür Sin-Dni, Joseph Sarda Garriga la-lire la proklamasyon la libèrté. Sène-la lé roprézanté dann in tablo Alphonse Garreau, konsèrvé dann Musée lo Quai Branly Paris : « L’Emancipation à la Réunion ». 62 000 zésklav lété libéré lo 20 désanm 1848.