Laktualité

Léspozisyon L’esclavage à Bourbon
Müzé Villèle 20 désamn 2020 jiska 28 mars 2021

Po lo Gran 20 déssanm 2020 le müzé Villèle i akèye in léspozisyon bann Zarchiv départmantal La Rényon la-majiné épila la-mète an-form, i apèle L’esclavage à Bourbon.
Léspozisyon-la i amontre listoir lésklavaj La Rényon. Bien sür, lé fé po marmay lékol, mé po toute demoun ossi.

Lésklavaj, ça in nafèr la toujour égzisté partou, la-arive tipa-tipa dann Maskarègn dessi la fin 17èm sièk. Lané 1723, Les lettres patentes çat demoun i apèle plüto Code noir, té i regroupe toute lo bann loi po organize la vie bann zésklav, jiska lané 1848. Anndan-la té i di lésklav i tonbe konm in bien-mëb.

Selon lépok lo bann zésklav té i sorte pa méme koté. Tanzantan té i sorte dann Linde, défoi dann kote Louèst Lafrik. Mésoman la plüpar té i sorte kissoi Madagascar, ousinon dessi lo bor Lèst Lafrik. Dann lo deu péï-la, lo bann shèf péï té i done la min po organize lo trafik.

Selon son lanvi, lo maitr’ té i gaingne désside afranshi in zésklav, kan li trouve té i mérite. Soman, navé bann kondisyon. Lafranshi té oblijé niabou ansorte alü par lü mèm po organize son vie.

In manièr po shape èk lo mové trétman lété lo maronaj. Inpë i prétan bann maron la-organize azot konm in sossiété, té i apèle « société du silence » sinonça « royaume de l’intérieur ». Parlfète, navé bann roi, bann rène. Ça té i éspasse la-O anlèr bann ranpar sinonça dann sirk.

Dapré landroi ouça zésklav té i sorte, lo maitr’ té i rogarde pa zot mèm manièr. Navé in proféranse po çat lavé énéte issi mèm (souvandéfoi depi in bonpé jénérasyon) : lo zésklav kréol.

Bann propriétèr la-niabou fé kapote lo promié labolisyon lésklavaj lané 1794. Normalman, lané 1817 apartir navé pü lo droi fé la trète, mé la-arété podvré lané 1830.

La loi dessi labolisyon la-sorte lo 27 avrïy 1848, alor apréça, lo 20 déssanm Sarda Garriga la-déklare alü issi La Rényon. 62000 moun i devien sitoyen d’in sël kou. Astèr i fo majine koman i sar fé po fé rante azot dan la sossiété.


Albert Jauze,
Doktër Listoir modern
Komissèr léspozisyon

Dékouvre lésposisyon numérik

Partaje paj-la
dessi rézo sossial
   
Artourne dessi zaktualité