Lésklavaj, ça in nafèr la toujour égzisté partou, la-arive tipa-tipa dann Maskarègn dessi la fin 17èm sièk. Lané 1723, Les lettres patentes çat demoun i apèle plüto Code noir, té i regroupe toute lo bann loi po organize la vie bann zésklav, jiska lané 1848. Anndan-la té i di lésklav i tonbe konm in bien-mëb.
Selon lépok lo bann zésklav té i sorte pa méme koté. Tanzantan té i sorte dann Linde, défoi dann kote Louèst Lafrik. Mésoman la plüpar té i sorte kissoi Madagascar, ousinon dessi lo bor Lèst Lafrik. Dann lo deu péï-la, lo bann shèf péï té i done la min po organize lo trafik.
Selon son lanvi, lo maitr’ té i gaingne désside afranshi in zésklav, kan li trouve té i mérite. Soman, navé bann kondisyon. Lafranshi té oblijé niabou ansorte alü par lü mèm po organize son vie.
In manièr po shape èk lo mové trétman lété lo maronaj. Inpë i prétan bann maron la-organize azot konm in sossiété, té i apèle « société du silence » sinonça « royaume de l’intérieur ». Parlfète, navé bann roi, bann rène. Ça té i éspasse la-O anlèr bann ranpar sinonça dann sirk.
Dapré landroi ouça zésklav té i sorte, lo maitr’ té i rogarde pa zot mèm manièr. Navé in proféranse po çat lavé énéte issi mèm (souvandéfoi depi in bonpé jénérasyon) : lo zésklav kréol.
Bann propriétèr la-niabou fé kapote lo promié labolisyon lésklavaj lané 1794. Normalman, lané 1817 apartir navé pü lo droi fé la trète, mé la-arété podvré lané 1830.
La loi dessi labolisyon la-sorte lo 27 avrïy 1848, alor apréça, lo 20 déssanm Sarda Garriga la-déklare alü issi La Rényon. 62000 moun i devien sitoyen d’in sël kou. Astèr i fo majine koman i sar fé po fé rante azot dan la sossiété.
Albert Jauze,
Doktër Listoir modern
Komissèr léspozisyon