Laktualité

10 mé : journé nasyonal po la mémoir la trète, lésklavaj épila zot labolisyon

Po lokazyon la journé nasyonal po la mémoir la trète, lésklavaj épila zot labolisyon, lo müzé istorik de Villèle i amontre in léspozisyon i rogroupe bann zobjé pokor-sorti, i vien’ ashté épila la-amontre demoun promié kou po lo 20 déssanm 2025. Léspozisyon-la lé fé ossi po marke lanivèrsèr la loi Taubira, i rokoné la trète èk lésklavaj konm « crimes contre l’humanité ».

Anlèr létaj lansien kaz bann maîtr’, léspozisyon-la i mète anlèr bann zobjé i sorte lépok lésklavaj. Çat i vien’ ashté-la, lé po ranforse bann koléksyon lo müzé épila i ède po mië konprande listoir po vréman, mèmtan i rolève lo travaïy dessi la mémoir la-fine angajé.

Füramézir i dékouve par égzanp :

  • in makète bato Le Mercure, i rapèle lo bann voyaj èk lo bann kondisyon la trète ;
  • bann fèr zésklav, lo matérièl po lassèrvisman ;
  • bann zarm po la trète ;
  • in lékümoir do-sük, in lartéfak lo sistèm prodüksyon kolonial ;
  • in lakouarèl pokor-sorti i roprézante labitasyon Rivière du Mât, Xavier le Juge de Segrais la-pinde dann zané 1900 parla.

Èk bann zobjé-la i vien’ rante dan lo bann koléksyon, léspozisyon-la i vë amontre koman lété po vréman, çak na pwin tro dann livr’, épila fé réfléshi demoun par rapor léritaj lésklavaj dann nout sossiété jordi. I rante dann lo travaïy lo müzé istorik de Villèle i vë fé koze ansanm listoir, la mémoir èk la sitoyèneté, mèmtan mète anlèr bann kozman èk bann trasse lo passé.

« Po aspère lo müzé, in bann pokor-sorti dessi listoir lésklavaj »
Le Mercure
Le Mercure
Éric L’Émaillet
Lané 2015
Boi poirié, métal, koton
Le Mercure cé in bato lontan la Compagnie des Indes té i ansèrve po la trète. Lü té i trafike dan la zone Losséan Indien, lü la-amène Bourbon 26 zésklav té i sorte Linde. Jean Boudriot la-fé in létüde monografik dessi bato-la, la-pèrmète lo makétiste-bato Eric L’Émaillet fé in makète lo bato tèl ke lété vréman, léshèl 1/48èm, san ashté okinn pièsse. Lo travaïy la-komanse lané 2012, la-düre 3 zan.
Pistolé tronblon, la trète, la marine
Pistolé tronblon, la trète, la marine
Fin 18èm sièk
Boi, métal
Larm-la té i ansèrve souvan dan la marine po fé labordaj, po anbare lo mütineri bann marin sinonça bann révolte zésklav té i arive tanzantan dann in trafik la tréte zésklav.
La shène po lo pié zésklav
La shène po lo pié zésklav
1é moitié 19èm sièk
Métal
Shène-la lé po bloke bann mouvman zésklav. I défande azot fé d’gran-pa po koure vitman an-ka k’zot i rode shapé. Shène-la i sorte dan lansien labitasyon lo Gol, inn rantr’ bann plüs gran kaz Bourbon, ouça lavé jiska 600 zésklav avan lané 1848.
Pistolé la shasse, di « de Mussard »
Pistolé la shasse, di « de Mussard »
18èm sièk, 1730-1750 parla
Boi, métal
Pistolé kourte deu kanon po tir a-toushé, bann shassër maron té i ansèrve dann boi, akoz té difissil manëve èk füzi lèrk lété dann véjétasyon tro épé. I apèle « de Mussard » (shassër maron sélèb) parsk lü sorte dan la famiy Mussard. Cé in pièsse anblématik po lo müzé.
Shoval do-boi, joué po marmay
Shoval do-boi, joué po marmay
Fin 19ém sièk
Boi, metal, kuir
Shoval do-boi cé inn rantr’ bann joué ordinèr bann marmay lo maitr’ té i ansèrve po amüzé. Bann joué-la i sorte dan bann latlié la métropol, té i inporte po réponde la demande lokal.
Shominn-kroi
Shominn-kroi
2èm moitié 19èm sièk
Tèr kuite pinde, kadre an-boi
Lavé instale in promié Shominn-kroi èk 14 tablo lèrk la-konstrui la shapèl lané 1843, mésoman in bonpë tablo lété abimé dann siklone 1858. Dann 2èm moitié 19èm sièk la-komande in nouvo Shominn-kroi. Sédla ossi sora abimé lané 1932 apréça lané 1936, toujour akoz bann siklone, épila va ashève abimé jiska son linskripsyon konm monüman istorik lané 2020. Jordi i rèste jüst 10 léstasyon dessi lo 14 dorijine. Lané 2024, lo shominn-kroi té rénové, grace lo soutien la Fondation pour la Sauvegarde de l’Art français. Va amontre lo püblik la 12èm éstasyon, « Jésus meurt sur la croix ».
Kayanmb
Kayanmb
Firmin Viry
Lané 2018
Grène konflor, tij flër kann, tij shoka, la po kabri
I sorte Lafrik. I kriye ali « chiquisti » sinonça « kaembe » dan lo sud Mozanbik, Kénya èk Zanzibar i kriye ali « kayamba », Madagaskar « raloba », Anjouan èk Mayotte « mkayamba ». Bann promié gravür i amontre alü i date depi lané 1848.
Bobre
Bobre
Johny Bily
Lané 2018
Kalbass, boi jone, flë shoka, boi golète, fëy vacoa, grène konflor
Lo bob cé in linstrüman tradisyonèl i sorte Lafrik, cé in léritaj lépok lésklavaj. Cé in léspèsse lark, fé èk do-boi dür èk in kalbasse (po la rézonanse). I ansèrve alü souvandéfoi dan la müzik tradisyonèl La Rényon épila po akonpagne lo mouvman bann moringuër.
Roulèr
Roulèr
Stéphane Grondin
Lané 2018
Boi d’shène, la po bèf, fèr
Lo roulèr, (lontan té i di rouleur), i tonbe dann famiy bann manbranofone. Cé in tanbour barik do-boi i trouve rienk La Rényon, akoz par rapor lézot tanbour bann péï otour, lé sirtou bann tanbour dann in kadr’, alü toussël lé pozé atèr dessi in kal i apèle santyé. Saspë son zansète cé lo tanbour konik (tanbour vouv, ousinon tanbour long), na pü jordi mésoman lontan lavé dann bann likonografi, lü rossanbe lo atabak Madagaskar (néna ankor dann Sessel, i apèle tanbour séga).
Lékümoir do-sük
Lékümoir do-sük
1é moitié 19èm sièk
Métal
Souvandéfoi, bann zésklav té i ansèrve linstrüman-la po fé do-sük. Lü tonbe parèy in gran passoir pti-trou, plü souvan an-kuiv, èk in gran mansh do-boi, po pèrmète bann « esclaves de batterie » tire léküme dessi la sürfasse la shodière lèrk té po fé lépürasyon. La-rotrouve lobjé-la dessi lo site lèrk la-fé in shantié patrimonial dann zané 1990.
Bann lankraj lo mür (süpor po bann bare, zano)
Bann lankraj lo mür (süpor po bann bare, zano)
19èm sièk
Fèr forjé
Dan lo bann kaz, lavé dessi bann batiman lésploitasyon, in bonpë zafèr po lakroshaj sélé dirèkteman rantr’ bann moilon ansanm in mélanj la sho èk la sab. La-rotrouve bann lankraj-la lèrk la-fé in travaïy réstorasyon dessi térin de Villèle. Té i ansèrve azot po pandiye bann zoutiy, sinonça bann larné po zanimo, ousinon po süporte bann bare po parke zanimo.
Süpor po laxe in mashine po fé do-sük
Süpor po laxe in mashine po fé do-sük
19èm sièk
Fèr (mélanj fèr èk bronz)
Lobjé-la néna souvan dessi bann mashine èk in laxe i pèrmète fé tourne bann pièsse mékanik. La-rotrouve alü dessi lo site apré lo siklone Garance, lèrk lavé dékape lo térin épila lavé mète lo pièsse-la déor. Lü sorte èk in pti mashine épila lü néna ankor son palié an-bronz. Lo palié i tonbe lansète roulman a-bille bann mashine koméla. Lo bronz lé in métal « otolübrifian », té i ansèrve alü po diminüé lo frotman rantr’ deu pièsse métal an-mouvman.
Morso lékipman lo sheval
Morso lékipman lo sheval
Promié moitié 19èm sièk
Fèr forjé
Dann 19èm sièk, i déplasse a-pié sinonça èk zanimo sharoi. Morso-la té i fé parti lo mor-latlaj. La-rotrouve alü dessi lo site lèrk la-fé in shantié patrimonial dann zané 1990.
Viroles de filtre Taylor
Viroles de filtre Taylor
1é moitié 19èm sièk (1832-1848 parla)
Métal
Bann virol-la cé in légzanp lo pti matérièl té i ansèrve po fé do-sük. La-rotrouve alü lèrk la-fé in travaïy réstorasyon patrimoine dessi térin lo Müzé. Bann virole-la i sorte èk in filtr’ Taylor, in laparèy po filtre lo siro i gaingne lèrk i fé évapore lo vézou dan lüzine do-sük.
Tét piosh
Tét piosh
19èm sièk
Métal (fèr forjé)
Linstrüman-la, i manke lo mansh an-boi, lété in zoutiy bann zésklav i apèle « Noirs de pioche », apréça bann zangajé « labourër » té i ansèrve touléjour dan zot travaïy agrikol. La-rotrouve alü dann in shantié patrimonial dessi lo site lo müzé. Cé in pièsse anblématik po lo müzé.
[Anse des cascades]
[Anse des cascades]
Adolphe d’Hastrel de Rivedoux
Lané 1837
Lakouarèl
Lakouarèl-la i roprézante dovan, a-droite, in péshër, assiz dessi son kanote, lé po aranje son filé. Par dèrièr, a- gosh, in famiy zésklav. Deu moun, assiz dovan lo pti kaz lé po oküpe lo manjé, épila in troizièm i trape do-lo la kaskad. Lo ranpar, lo kaskad, lo rivièr èk lo péshër i garanti : ça i éspasse dovan bann kaskad, jüst koté l’Anse des Cascades, Sinte-Rose. Lo kaz i tonbe dann kan labitasyon Charles Lenoir, i rèste tèrla.
Sint-André, Riviér du Mat
Sint-André, Riviér du Mat
Xavier Le Juge de Segrais
Fin 9èm sièk
lakouarèl
In lakouarèl rare i roprézante inn rantr’ bann promié domèn sükrié Bourbon (lané 1816) kosté ansanm la Rivière du Mât. Lakouarèl i amontre la pozisyon bann langar po la bagasse dessi lo plato i domine lo li la Rivière du Mât, ouça in kanal té i sorte po amène do-lo dan lüzine do-sük.
Piano forté karé
Piano forté karé
Érard
Lané 1785
Boi, livoir, métal
Erard lé in fabrikan fransé zinstrüman müzik, sirtou renomé po bann piano, mésoman lü fé ossi klavsin, pianoforté, arpe. Dessi linvantèr apré la mor Ombline Panon-Desbassayns lé marké néna in piano mèm fabrikan, mèm lépok. Ça i amontre la plasse po la müzik èk la kültir, dan famiy la bourjoizi-la. Lo nouvo parkour dann müzé va éspoze piano-la po amontre koman banna té i vive.
Partaje paj-la
dessi rézo sossial
   
Artourne dessi zaktualité