Mémoir lésklavaj

kréasyon artistik

In reshèrsh étno-istorik : Moring, in lart guèrié rényoné, son lorijine afro-malgash
Lotèr
Sudel FUMA

Historien


In reshèrsh étno-istorik : Moring, in lart guèrié rényoné, son lorijine afro-malgash

Patrimoine kültirèl La Rényon oubliyé, lo moring lé in lart guérié pratiké dann tan lontan. Lü fé parti bann tradisyon rényoné, malmené par listoir kolonial, épila par bann Rényoné 20èm sièk. Kan mèm ça, ce léritaj nout zansète i maïye la muzik, la danse èk bann pratik majik, konm déssèrtin lart marsial aziatik, cé in rishèsse kültirèl inkonparab.

Pratiké an-missouk dann plantasyon kafé sinonça dann karo kane, parla 18èm-19èm sièk, lü fébli dann 20èm sièk mésoman nou koné pa akoz, lü la-fine par tonbe dan loubli, dan lindiféranse bann zintéléktüèl rényoné . La kültir ofissièl i gnore alü, mèm si son disparisyon i toushe jist deu-troi militan la sivilizasyon kréol, pèrsone la pa fé gran shoz po fé arvive épila sove lart guérié bann zansète rényoné.

La onte in listoir marké par lésklavaj sinonça in rüptir la sossiété par loksidantalizasyon rapide lünivèr kréol, lo déba i rèste télkèl, épila lo késtionman dessi la pratik moring lé lorijine nout réflèksyon . Lé vré La Rényon i koné parla 20èm sièk, rantr’ zané 1950-1990, in fénomèn sossial pa tro rekonu mésoman vréman importa : lo shanjman tékniko-ékonomik èk sossio-kültirel dann zané apré la départmantalisasyon, la-fé plonje lil dann in sossiété konsomasyon èk lamüzman. Déja lü lé apar dan la kültir, lo moring, konm lo maloya, i sürvive solman dan linkonsian koléktif bann Rényoné . Passé d’inn jénérasyon a-l’ot, lü rèste jist konm in limaj torte, fantomatik. Çak néna la konéssanse, bann gramoune dépassé par la vitèsse bann nouvoté téknolojik, té i oze pa transmète patrimoine-la bien diféran la kültir rassionèl lo 20èm sièk. Parèy toute bann réjion lo monde oksidantal la-konu lépok post-indüstrièl, La Rényon i pèrde kontak èk son listoir kültirèl . Bann jénérasyon Soixante i koné pa ditou lo moring, kissoi son signifikasyon guérié kissoi son pratik, parsk bann jénérasyon-avan lavé arète transmète çat la-arive apré. Jordi, la prize konsianse séparasyon-la, lo rotour lorijin par bann jén i refüze bann modèl kontanporin, lo bezoin identitèr d’inn sossiété toufé par bann modèl oksidantal i done lo moring in deuzièm shanse mèmtan d’ot modèl konm d’ot valër kültirel kréol bordé par listoir kolonial. La reshèrshe istorik èk étnografik i pèrmète résponsabilize bann jén lé po rotrouve zot tradisyon, épila i tonbe indispansab po konprande lo sens bann valër kashiète dann linkonsian koléktif bann Rényoné.

Koça i lé moring ? Kèl plasse lü néna dan listoir bann Rényoné ? Parkoman lü la-dévlopé, épila par koman la-oubliye alü dann 20èm sièk ?

Lorijine afro-malgash lo moring rényoné

Lo morainga. M. C. Mayor. Lané 1933. Gravür.
Dann Un petit continent : Madagascar, H. Rusillon, Paris, Société des Missions évangéliques, lané 1933, p. 98.
Koléksyon Bibliothèk Départeman La Rényon

Lo moring, in lart konba-ritüèl, konm d’ot tradisyon rényoné, i sorte Lafrik, Madagaskar ouça toute demoun bann péi-la té i pratike alü, depi avan la kolonizasyon lil Bourbon, ke la-apèle La Rényon lané 1848 apartir . Si nou agarde létimoloji, lo mo moring i sorte dan la lang malgash. Lo “moraingy” lé in lart konba pratiké Madagaskar dann 17èm sièk lépok lo roi Andrianapoimerina. Jeu ritüèl viril rantr’ bann bononm, ça i èspasse le jour la fète sinonça la sirkonsizion . Malgré si lü resanbe moring rényoné dann son ritüèl, lü lé difèran par lo tiktak lo konba èk lo bann koup bann konbatan i done. Dann moraingy malgash, konm dann moring rényoné sinonça dann çat bann zil Komor, lo konba i komanse toultan par in défi. Lo ritüèl, parèy po toute bann konbatan kan mèm zot i sorte dann péi diféran — Madagaskar, Larshipèl Komor, La Rényon — i amontre bien lart konba-la néna lo mèm lorijine. La mèm scène défi i artrouve dann troi péi-la. In konbatan i sorte dan la foul po provoke in ladvèrsèr potansièl lèrk inn bann jouar i mète lanbianse èk tanbour sinonça bidon an- zink. Na défoi i lanse lo défi èk bann kri d’ guèr. Po réponde provokasyon-la, inn’ot bononm i kite la foul po drèsse dovan lo promié konbatan.

Dann Madagaskar, zil Komor, La Rényon, bann konbatan i fé lo tour la piste, marké par in ron atèr. Lo konba i komanse èk lo rytm lo batër tanbour lé po anime lo mouvman. Dapré lo style, lo bann tèknik lé diféran selon la tradisyon lo péi. Dann Madagaskar, bann konbatan “moraingy“, i ansèrve pa zot pié épila i fo pa toushe bann zorgane vital. Dann zil Komor, Mayotte, lo “Mrengué” sinonça “Mouringué“, lé in vré konba koup-d’poing té i joué sirtou lo soir défoi toute la nuite . Konm Madagaskar sinonça La Rényon, lo ritüèl té i fé otour in ron èk la muzik tanbour. Dann Ngazidja, Grann Komor, té i pratike inn-ot’ kalité konba koup-d’poing, lo “Nkodézaitsoma“, lo 26èm jour lo mois Ramadan, té i rossanbe plüto la krosh, san régloman. Daborinn bann jén i konbate apréça bann fanm, épila bann bononm dan lo gro fénoir. Par rapor lo “Mrengué” Mayotte, ouça néna in larbite i sépare lo bann konbatan apré deu -troi latak violan, nadéfoi mortèl, bann régloman lo “Nkodézaitsoma” lé pa bien klèr, épila lo konba té i tourne an-vré bagar. Bann partissipan té i oubliye jiska lo sens lo 26èm jour lo Ramadan sétadir la nuit du destin, la nuite kan lanj Gabriel la-transmète Mahomet la révélasyon Bondieu. Lo konba bann klan té i doi rapèle bann partisipan koman demoun té vive avan la révélasyon Mahomet.

Dan lo moring joué par bann Rényoné, lo “Dakabé” sinonça”Diamanga” lé ankor pratiké dann bann O-plato Madagaskar. Dann “Diamanga” bann konbatan i ansèrve sirtou bann téknik lo pié parèy lo moring La Rényon. Po çamèm i rotrouve dann moring “tsipak’akoho” — lo dessou-d’pié po tapé —, dann “kopola manitra” sinonça “miamboho” — lo kar-d’pié — sinonça “ambadiha” — koup pié ranversé. D’ot téknik, konm “kapa tokana” — i tape èk lo talon —sinonça “dongomby“— èk toute son forse lü bate son léstoma kontr’ léstoma son ladvèrsèr — i rossanbe bien téknik moring.

Malgré bann diféran stil, lé pa-diskütab lo moring i tonbe bien dan la famiy bann zart konba afro-malgash. Si lo moring i passe par Madagaskar ouça lü égziste depi lontan, avan lü dévlope La Rényon, i ressanbe bien son lorijin cé Lafrik ouça lart konba-la lé pratiké depi lansien tan. Bann Noir Lafrik, Mozanbik sinonça Langola, lavé bann tradisyon marsial avan zot déportasyon po bann péi kolonizé Lamérik sinonça Losséan Indien. Lorijin la “capoeira“, lo vré, moring Brézil, lé afrikin. Bann Noir Langola, transporté konm zésklav jiska Brézil lavé konsèrve in ritüèl guérié : le “Batouk“. Bann Zangolé po bataïye té i imite bann jést zanimo. Le bann koup té i porte bann nom konm sot-d’sheval, sot-d’sinje, bourante sheval …touçala.

Konm la “capoeira“brézilien, lo moring lé in vré valër kültirél ke bann zansète afro-malgashe la tranméte zot déssandan inn jénérasyon apré l’ot pandan plüziër sièk . Bann zésklav afrikin amené Madagaskar dessi bann boutre zarab, sinonça par bann négrié loksidan dann bann koloni Losséan Indien, la-aporte bann valër la kültir zot zansète, lo vré manièr protèje zot lidantié . Si lavé pwin moring ni maloya, lo Noir té fine déjà pèrde son lang épila son rélijion, lété dérassiné, parsk té i rèste plüs okin référanse kültirèl. Lané 1714, La Rényon navé 623 blan ansanm 534 Noir malgash épila afrikin, nü pë majine le moring té pankor fane-fané. Lo kontèsk sossio-kültirèl lil, va shanje vitman èk lo gran kantité zésklav malgash épila afrikin amené dann 17 èm sièk .

Konba betsmitsarakas. Anonym. 19èm sièk. Foto, noir ék blanc.
Koléksyon Müzé istorik Villèle

Apré laplikasyon lo Kode noir dann bann zil fransé losséan Indien lané 1723, la trète bann Noir—sirtou bann zésklav malgash dann 18èm sièk, an plüs grande kantité par rapor bann Zafrikin jiska lané 1810 — i amène dann lil plüs 160 000 zésklav rantr’ 1723-1810. Lékonomi plantasyon, sirtou lo gro bezoin la mindëv, po la kültir kafé èk zépisse, la-ranforse la déportasyon épila la vante konm zésklav bann Zafrikin épila bann Malgash dann La Rényon. La pratik la relijion té ofisièlman intèrdi, mésoman bann zésklav lavé lotorizasyon dansé, amüzé lèrk zot travaïy té fini, a-kondisyon i déranje pa lo maitr’. Bann tèks dessi la danse sinonça lo konba moring lé rare, néna rienk la tradisyon oral po pèrmète artrouve bann kalité mouvman lo kor bann zansien zésklav . In lart kodifié, avèk in ritüèl préssi, on diré moring la pa shanje bonpé par son form èk son stil depi son linplantasyon La Rényon. Parlfète dapré lo bann kartié sinonça lépok konsèrné, diféran téknik la-marke listoir lo moring rényoné. Konm ça mèm lané 1839, lo rakontaj in voyaj i done deu-troi zésplikasyon flou dessi bann konba zésklav. Dapré lotër, lésklav i « mète an-shanté bann problèm son vi ». Lü di : « kan la-fine dansé néna toujour bataïy, mésoman bann zadvèrsèr i atake in-é-l’ot prèsk toultan èk koup-d’tète èk koup-d’poin. Lantouraj i shofe bann konbatan, zot i vë in konba ouça lo san i koule lo plüs possib. Lo konba i arète rienk lèrk in konbatan i rèste atèr » . Rakontaj-la, dessi in konba lané 1839 i koze dessi deu konbatan lé po bataïye kou-d’poin ordinèr plito k’in konba moring tèl çak bann témoin 20èm sièk té i rakonte.

I fo pa prande po larjan kontan kan Philippe Bourjon i ékri saspë moring néna zorijin fransé, dann son livr’ Rôle et enjeux, approche anthropologique généralisée püblié par Luniversité La Rényon lané 1988. Lé possib bann matlo la marine fransé, konm pratikan la savate sinonça la box fransé, té i inprovize konba dessi le quai « po règle bann ralé-poussé lavé arive pandan la travèrsé », mésoman i pë pa garanti bann pratik-la la-influanse lart konba bann zésklav malgash èk afrikin . I fo pa oubliye dann lépok-la bann zéshanje rantr’ Blan èk Noir lété intèrdi, jiska po bann matlo lo roi, épila toute zatroupman Noir dann shomin lété püni èk koup-d’shabouk. Toute pratikan lart martial, sof kèl tiktak i ansèrve, i koné po gaingne in bon téknik konba, la bezoin in gran laprantissaj épila i fo bien argarde komkifo lo bann jèst po niabou fé parèy. Parlfète lépok-la, lo Code noir té i sépare Noir èk Blan épila té i défande bann zéshanje kültirèl rantr’ zot. Kanmèm bann téknik la box fransé i rapèle çat lo moring, sirtou lo “revers tournant“, la ressanblanse i vë pa dire forséman promié débü lavé in léshanj rantr’ lo bann téknik konba. Parlfète lo moring lé sirtou in lart martial èk in lorijin afro-malgash. La proksimité jéografik la Grande île par rapor lo kontinan afrikin i ésplike la prézanse lo moring Madagaskar depi lontan. Bann zéshanj popülasyon (konm bann Sakalav i sorte Lafrik) i ésplike bien la prézanse bann koutüm afrikin Madagaskar. Mésoman kan nou koné bann zésklav la-amène La Rényon lé sirtou bann Sakalav, nou pë dire lété normal zot la-éssèye garde la tradisyon zot zansète dann zot nouvo péï .

La pratik èk lo sens lo moring rényoné

Konm pratik spéssial, lo moring i pèrmète bann Noir afirme zot lidantité kültirèl. Konm in lart afrikin, lü lété sirtou pratiké par bann Noir, kissoi malgash sinonça kaf, apark dann 20èm sièk, lèrk toute lo pti-pëp lil va adopte alü. Parlfète avan labolysion léskalvaj lané 1848, té i konsidère le moring konm lamüzman préféré bann zésklav, in laktivité rabéssan po la sossiété kolonial, parlfète okin Blan sinonça pti Kréol koulër noré pratike alü pangar va rabèsse azot. Aprè la proklamasyon ofissièl labolisyon lésklavaj, lo 20 désanm 1848, le moring va rèste ankor pandan lontan lo patrimoin éskluzif bann Zafranshi, parsk zot lintégrasyon dan la sossiété kolonial lété pa parfé .

Kan mèm ça, dann zané 1880-1900, bann kondisyon la vie bann zansien zésklav épila çat lo pti-pëp krèol, sïrtou bann Blan lé-O èk bann Kréol koulër, dizon la-arive parèy. Lé vré, bann Kaf, Malgash èk bann Zindien angajé, i forme ankor la plüpar mindëv bann gran domèn, mésoman zot kontak èk lansien popülasyon kolonial lé pü organizé par in léjislasyon ésklavajist sévèr bazé dessi la diskriminasyon rassial. Néna jiska « nouvo sitoyen la-arive pti-propriétèr zot kaze dan lé paraj bann ville la koloni » . Dann Sin-Dni, la kapital lil, bann zansien zésklav la -bati zot kaz dann bann kartié i apèle “les Lantaniés“, “Camp-Ozoux“, “Camp-Calixte“, “Patate à Durand“, “le Butor“. I artrouve lo mèm fénomèn dann bann zékar ouça bann Noir i bati zot kaz an-païy otour bann gran domèn sinonça dann bor-d’ravine. Parèy bann Pti-Blan, zot i travaïye inn pti boute la tèr plüpar tan an-frish. Mèm manièr vive-la, va pèrmète fé konète moring, épila pèrmète déssèrtin Kréol koulèr sinonça Ptit-Blan, pratike alü. Katégori pratikan-la lé fèb par rapor çat bann déssandan afro-malgash la koloni. Lo nouvo sistèm sossial apartir labolisyon lésklavaj la-ède po fane lo moring dann d’ot groupe la sossiété kolonial. Jiska la Première Guerre mondiale, bann konba moring la-rèste lamüzman prinsipal lo pti pëp kréol La Rényon. Bann konba moring lété bien réglomanté, té i éspasse èk bann règ toute konbatan té i apsèpe. Lé pa korèk kan i di lo moring lé in danse, jüst parsk lo konba lé ritmé par in vré tanbour, in roulèr, in tanbour fagoté, tèl in bidon pétrol ou sinon in bak la grèsse konm dan lè-O Trois-Bassins sinonça Ligne Paradis . La violanse bann zatak épila régloman lo konba i élimine dirèk ce limaj mantër-la. Lart moring té i fé toute lané, mésoman té sirtou pratiké bann jour la fète, dann périod 20 désanm sinonça bann fète zindien. Néna bann konba la kaz bann partikülié i ème moring, na défoi propriétèr in boutik ouça i anprofite po vande lo rum, in boisson bann konbatan i ème bonpé, sinonça dann in ron, éxpré po lo konba dessi in shomin d’tèr galizé ouça bann pratikan moring té i artrouve azot souvan.

Moring La Rényon. Lo Port. Octave Du Mesgnil. Lané 1905. Imprésyon fotomékanik (karte postal).
Fon privé Jean-François Hibon de Frohen. Droi garanti

Konba moring lé in vré spéktak, daborinn akoz lo mize-an-scène konm dann téat épila èk toute lo bann téknik. Bann spéktatër i antoure in ron 3 m larjër, i atande èk linpassianse, komansman lo konba té i déboushe toujour par lo ritüèl provokasyon. Parlfète ritüèl-la lé vréman inportan akoz toute le sérémoni i baze dessi lü . In jouar tanbour, souvandéfoi in vië moringër, i bate son tanbour po fé démare lo konba . Lo batman tanbour i démare dousman, toufé, le tan bann konbatan i avanse épila i rante dann ron. Parlfète lo batër tanbour i tonbe larbite, parsk cé lü i done lo ritm èk lintansité lo konba . Joseph Pitou, né lané 1910 Sin-Benoi, i insiste dessi linportanse lo jë lo batër tanbour : « Lo tanbour i done le ritm lo konba. Lü fé tourne bann konbatan i mète an-garde. Lü ansèrve inn’ot ritme po la bataïy. Bann konbatan i ansèrve zot pié, zot talon mésoman pa zot poing » . Dapré Joseph Pitou, lo batër tanbour té i pë jiska trüke lo konba si lü té i vë. Lü té i pë shanje lo ritm po fé bèsse sinonça fé ogmante la forse lo bann koup. Lü té i pë ossi anpèshe lo konba démaré si lo bann konbatan lété pa mèm forse, sinonça kale lo jë si dapré lü lo régloman lété pa réspèkté, épila si in konbatan lété riskab mor.

Apré deu-troi minüte tanbour, in labitüé moring, plüzoumoin ankourajé par lo publik, éksité par lo rum èk lanbianse lo tanbour i mète, té i fini par rante dann ron. Lo konbatan té i rante, té i fé lo tour lo ron deu-troi fois, lü té i déklare son laj sinonça laj bann bononm lü té paré po konbate. O-kontrèr bann zart konba jordi, dann lo moring navé pwin katégori par le poids, épila bann konbatan té i éstime zot mèm zot kapassité gagné dapré ladvèrsèr té i lanse lo défi. Lèrk in konbatan té i trouve in ladvèrsèr po relève son défi, lü té i rante dann ron son tour, épila alü ossi té i komanse tourné.

Aprè lo défi, lo deuzièm létap moring té i ashève èk in ritm tanbour plüs rapid, in bann son plüs sèk, plüs kourte. Zot i komanse par provoke inn-a l’ot èk bann jèst an-menasse, mèmtan té i vèye inn-a l’ot po trouve lo méyèr fasson po ataké. Apréça bann konbatan té i rante an-brütal dann inn konba san pitié. Lo batër tanbour té i ritme lo konba plüzoumoin vite dapré laj bann moringër. Si bann konbatan lété jèn-jèn, lo ritm lété rapid, si zot lété plüs vié lo son lété plüs toufé, plüs dousman.

Lokor la plüpar bann moringër lété plüto dürsi, vif èk mèmtan la souplèsse èk la forse. Bann passsioné moring té i admire bann déplasman èk bann léskiv akrobatik. Lo konbatan té i bouje an-souplèsse, san jèst brütal po çamèm lü lété kapab sote dessi son ladvèrsèr konm in félin i souke son proi. Toute demoun té i koné lo bann téknik otorizé, zot té i guète bien lo déroulman lo konba, épila zot té i maye dedan si lo jë lété frodé. In frode i fé arète lo konba épila la foul i fé sépare bann konbatan té i réspèke pa lo régloman. Par égzanpe si in konbatan té i ansèrve koup-d’poing, le roulër té i arète po fé kale lo konba. Parlfète ça té i arive rarman parsk bann konbatan té i réspèke lo régloman akoz zot i vë pa brüle zot répütasyon. La pratik moring navé ossi in koté sakré, parlfète okin konbatan noré rabèsse alü ansèrve son kapassité po vanje dessi in moune. Moring lété pa in bataïy. Bann konbatan té i réspèke inn-a l’ot kissoi avan sinonça apré lo konba sof kiça la-gagné. Konm Georges Fourcade la bien di, demoune té i vive moring « konm in jë, in rite amené par in léspri ».

Pandan lo konba tou lé deu té i rèste loyal, té i réspèke lo régloman. Té i tape pa in moune atèr sinonça bléssé, lèrk lü té i vë pü ashève lo konba. Dan lo livr’ Marius èk Ary Leblond, Ulysse Cafre i konbate dapré bann tradisyon moring. Lötèr i di bien anplüs « zanfan bann Noir-la, kissoi songné par zot paran sinonça si zot la-grandi koté bann maitr’, té i bataïye pa an-sovaj, plüto an-dalon. Jiska dann kër lo konba zot té i réspèke lo bon manièr » . In konba san limite lo tan, té i pë kontinüé tank bann zadvèrsèr navé la forse konbate. Zot té i pë arété si lé deu lété dakor, boire in ronm épila arkomanse lo konba kan la-fine repozé. Avan lo konba, déssèrtin moringuër té i sar voir in sorsié. Défoi sorsié-la té i jète in sor dessi in ladvèrsèr répüté invinsib, soidizan frodé par inn-ot sorsié. Alorse, souvandéfoi lo konba lété mortèl akoz bann konbatan lété sür d’zot forse, té i konbate jisko boute. La tradisyon oral i rakonte lésploi bann moringuër renomé la-marke listoir lil. Bann sélébrité konm “Laurent le diable“, “Coco l’enfer“, “Henri la flèche“, “Cadine“, “Chou-fleur“, “La Marc Café” i artrouve souvan dann zistoir-d’vi. Bann ti-nom imajé té i inpréssione lo püblik ke lavé in gran ladmirasyon po bann moringuër.

Dann bann dèrnié konba moring, bann téknik èk lo pié lé fondamental, bann koup-d’poing lé intèrdi. Dann komansman lo sièk, té i aksèpe bann koup-d’poing dann déssèrtin konba. Dann livr’ bann Leblond, Ulysse Cafre i kine Bébé, son ladvèrsèr, èk lo poing . Bann téknik lo pié lé éssansièl dann l’art konba moring-la . Zot té i mète in gran külote té i apèle morèsse, in külot la toil larj té i déssande jiska jenou, bann konbatan té i sobate plüpar-tan torse tou-nü. Bann zansien moringuër i souvien bien bann diféran téknik zot té i ansèrve .Par égzanp la bourante, sinp sinonça doub, cé in koup-d’p’ié shassé doné de-fasse èk lo talon an lign’ droite, lo “talon zirondèl“, lo “talon malgash“, lo “koup-d’pié sizo” lo “kasse kou santoush” té apèle ossi “santoush“, lo “talon la rou“, lo “koup-d’tèt 5 mète” toute bann moringër té i koné touçala. Bann pratikan moring té i aprande toute bann tèknik-la dessi tèrin mésoman té i ramasse bien zot sékré épila té i transmète solman bann zinitié.

In konba moring lété vréman la fète po bann spéktatër . Lo roulman tanbour té i fé partissipe azot konba-la po vréman. Konm dann bataïy kok té i fé dann bann ron, lo son bann pèrküsyon té i anporte demoune épila lanbianse lo ron lété sho. Demoune té i ankouraje, té i krïe épila té i moukate bann konbatan. Shak komüne lavé son ron moring souvandéfoi dann kartié la mizèr èk sirtou bann Zafrikin. Sanm “Coeur-Saignant” lo Port, “Barrage” La Saline, “lo Butor”, la “Petite-Ile”, les “Lantaniés” Sin-Dni, kartié la Rivière de l’Est Sinte-Roz, “La Mare” Sinte-Marie, “Trois-Mares” Le Tampon, la “Ligne Paradis” Sin-Pièr, bann ron moring lété partou dann lil. Maurice Poleya, in gramoun lo Brûlé la-fine mor, té i rakonte èk lo kër son pratik moring dann son vilaj : « Lo Brûlé lété in landroi moring répüté. Nou té i rotrouve dessi in térin zèrb, épila nou té i fé moring èk lo son in kèsse té i ansèrve konm tanbour. Défoi té i fé po amüzé sinonça po konbate po vréman. Souvandéfoi lo sang té i koule, mésoman kan té i arive tro dür nou té i sépare bann konbatan » . Flavien Lacoudray, né lané 1915, i apüiye kozman-la : « mon papa, mon bofrèr, bann granmoune lé-O té i pratike moring sèriëzman. Ninporte kiça té i pë rante dan lo ron. Moring-la té i fé ninporte ouça jiska dann bor shemin. Nou lété pa péyé po konbate. Kan lo konba té fini nou té i ashèté in litr’ lo ronm épila shakinn té i boire son koup. »,Parlfète lo konba moring té i vë vréman dire kèkshoz po bann pratikan. Lo ritüèl, lo sakré, èk lo son lo tanbour té i done in léfé majik, té i inpréssione bann Krèol. Marius èk Ary Leblond, dann zot roman Ulysse Cafre, i rakonte in konba rantr ‘ deu moringuër gabié konm anvouté par léfé majik lo moring. Ulysse Cafre i oblije Bébé, son ladvèrsèr rante dan lo ron, malgré lü té pa anvi. Kan Bébé i demande alü po koça i provoke alü, Ulysse Cafre i réponde jist deu fois èk in sël mo “moreng” … Épila lo son lo tanbour an-ritm binèr i tourne, i anvoute, i rale Bébé dann in konba violan jiska la mor. Parlfète, la maji moring i joué in rol inportan dan la vie bann Kréol noir. Konm in térapi, lü té pèrmète fé sorte bann problèm touléjour ramassé dan la semèn. Lü té i soulaje léspri par rapor lo kor krazé par bann problèm sossial. Pandan lo konba lo moringër té i artrouve son bann zansète èk son kültir guérié. Lèrk lo guérié i rantre dann ron lü lé dovan lü-mëm, mèmtan an-fasse l’ot, dalon éssantièl po tire lo bébète la violanse touléjour. Konm dann toute sossiété tradisyonèl afrikin, lobjéktif par-andsou dann konba-la, lété retrouve in lord sossial dégréné, par in kontrol èk in ritüèl la violanse, po in pëp la-pèrde son bann rasine . Le moring lété in manièr transfèr épila largue lo poi in lord sossial shagrinan, rijide.

Anplüs son karaktèr sportif, akoz son koté magik èk ritüèl, lart moring la bien marke listoir kültirèl La Rényon. Kültir dann fénoir, kültir afro-malgash, in léritaj lésklavaj, kültir kashiète, krazé par la kültir ofissiél, lo moring la-marke pandan deu sièk la tradisyon populèr rényoné. Lart martial pratiké rienk par bann Noir dann promié débü la kolonizasyon, la-fane fané jiska d’ot groupe la popülasyon kolonial, jiska tonbe in vré tradisyon po lo pti pëp 20èm sièk. Son fayisman épila son disparisyon dann zané 1950-1960 lé ankor in mistèr. La violanse bann konba i süfi pa, po ésplike son disparisyon dann patrimoin kültirèl rényoné. Parlfète pandan deu sièk, bann konba moring violan la-rale demoun, épila la-mète bann pratikan dann in fasinasyon kaziman majik. Akoz moring la-disparète toudinkou ? Po koça bann gramoun i koze ankor dessi pratik-la èk la për, èk la passion, mésoman san transmète po bann jén jénérasyon ?

Lévolüsyon rapid la sossiété rényoné èk lo bann mutasyon tèkniko-sossial, amené par la départmantalizasyon, saspë lé inpé résponsab la disparisyon lo moring. Refoulé, akoz lü fé majine tro lésklavaj èk la kolonizasyon, lü sar ranplassé par d’ot zamüzman ke lavé pwin lo mèm sens kültirèl. Néna ankor po ékrire dessi listoir lo moring, mésoman lé sür léritaj passé-la va retrouve son plasse dan lo gran shoi kültirèl la sossiété kréol.

Bann note
1 Poirier (J.). - Le Temps, l'Espace et les Rythmes, in Histoire des moeurs, Paris, séktanm 1990, Encyclopédie de La Pleïade, T.1, 1788 p., pp. 3-7.
2 Fuma (S.), Poirier (J.). - Dynamique socio-culturelle et récits de vie créoles réunionnais, kolok intèrnasyional zétud kréol, La Rényon, Sin-Dni, avriy 1986, 11 p., p.1 : « La Rényon, in mouvman po in shanjman radikal i komanse ; i konsèrne mèmtan bann téknik konm la manièr-pensé. Depi zané 50 jiska lané 1986, La Rényon la-shanje bonpé, plüs ke par rapor lo débü son pëpleman. Lo rézülta cé ke bann jène èk demoun ankor jène i rante dann in monde totalman nëv, çat la post-modernité, parlfète zot lé konplètman koupé èk zot passé… »
3 Chaudenson (R.). - Le lexique du parler créole à La Réunion, Paris, H. Champion, 2 t., lané 1974, 1249 p., p.126. Dapré lunivèrsitèr-la, la pratik moring i disparète dann zané 1950 parla. La kréasyon bann zarshiv oral La Rényon, in program reshèrshe univèrsitèr J. Poirier, H. Gerbeau èk S. Fuma la-komanse lané 1975, i konfirme lanaliz-la (Zarshiv Départman La Rényon, Récits de vie, fond J. Poirier, S. Fuma èk H. Gerbeau).
4 Gerbeau (H.). - Les traces de l'esclavage dans la mémoire collective des Mascareignes, kolok listoir, Lil Moris, févrié 1985. Lotèr la-mète sirtou dovan bann konsékanse psikolojik grav lésklavaj la-léssé. Lü ékrire : « Dan linkonsian demoun (zésklav),dan zot lang, zot litératür, néna in bonpë la trasse lo deu mythe-la (la koulër noir i rabèsse épila lafranshi i gaingne la parèsse). Fuma (S) - Le syndrome de l'esclave, fiction ou réalité à La Réunion, La Rényon, Sin-Dni, Cercle généalogique Bourbon, A.D.R., bulletin trimestriel, N° 8, janvié 1988. »
5 Barat (C.). - A la découverte de La Réunion, rites et croyances, vol.8, Cap Town, lané 1980, 151 p.
6 Midi Madagasikara, Madagaskar, Antananarivo, 1é séktanm 1990, Les jeux traditionnels malgaches, le flambeau de l'histoire, pp. 10-11. I koze dessi lo katra sinonça lo katro, lo moraingy, lo fanorona, lo tolon'omby, lo tolona, lo daka sinonça lo diamanga. - Albany (M.). - A la découverte de La Réunion, L'art de vivre, vol.9, 143 p., pp.72 à 73 : « Lo mo moraingue i sorte Madagaskar (moreng ou moraingy). Té i bate moraingue dan lo Süd Sakalave sinonça dann larièr-pèï Majunga ». - Dessi listoir malgash, i fo lire : - Labatut (F.), Rahanarivonirina (R), Madagascar, étude historique, Paris, Fernand Nathan, lané 1969, 222 p. - Parèy, Lars Vig (pastër Madagaskar depi lané1875 jiska lané 1902). - Croyances et moeurs des Malgaches, fassikül I èk II, tradui par E. Fagereng, 79 p. et 64 p. - Parèy, Madagasikara, regards vers le passé, études malgaches, bibliothèque universitaire, Institut des hautes études Antananarivo, lané 1960, 162 p. -Parèy, Chandon (B.), Moel. - Vohimasina, village malgache, traditions et changements dans une société paysanne, Paris, lané 1972, 222 p., pp. 53 - 80.
7 Soumaïla Boko. – Pugilat à Sada, description d'un combat de mouringue, Mayotte, novanm 1985. Mr Kanahazi la-done anou dokuman-la. Soumaïla Boko i ékrire : « In jour, mwin la-vü in konba la boxe rantr’ deu zadvèrsèr mèm forse. Lèrk la-sorte la moské, la populasyon la-regroupe dessi la plasse püblik. Bann tanbour la-komanse akonpagne épila done lo ritme bann shanté ». Lotër i dékrire la sène lo défi : « Maïer, lo konbatan, i amontre son müsk po inprésionne lo püblik épila po fé dantèl dovan bann spéktatris. Lo deu zadvérsèr la- komanse jéstikülé, kroize azot san argarde inn-é-l’ot po inpréssione lo püblik ». - Dessi lo moring Mayotte, argarde ossi: - Blanchy Daurel (S.). - La vie quotidienne à Mayotte, collection repères pour Madagascar et les îles de l'océan Indien, Paris, L'Harmattan, lané 1990. « Lo Mrengue i dure toute la nuite. Néna in bonpé manièr po anparé, mésoman pa in bonpé d’ koup pandan lo konba ». - Musiques traditionnelles de l'océan Indien, Les Comores, N° 4, Centre de documention africain, Paris lané 1988, 73 p., p. 70. Déskripsyon zinstrüman i akonpagne lo Mrengué. Néna pèrküsyon konm lo Fumba, lo Dori, sinonça lo Msindio. Lo mrenge i égziste ankor dann Mayotte èk Anjouan.
8 test de note
9 Deschamps (H.). - Histoire de la traite des Noirs de l'antiquité à nos jours, Paris, lané 1972, 338 p., p.112. Dann 18èm sièk, bann Fransé dann Maskarègn té i ashète demoun kapayé dessi la kote Lést Madagaskar. Bann gran landroi la trète lété Foulpointe lané 1756 apartir, aprèça Tamatave. Bann zésklav lété lo butin la guèr rantr’ bann shèf dessi la kote, épila la fin lo sièk zot té i sorte péi- lintérièr èk bann konkète lo roi Andrianapoinimérina kan lü té i shanje bann prizonié la guèr kontr’ lézarm ; trafik-la la-déssote plüs 2 000 zésklav par an dann méyër zané. - Argarde Filliot (J.M.). - La traite africaine vers les Mascareignes, in Mouvements de populations dans l'océan Indien, Paris, Lib. Champion, lané 1979, 457 p., p. 235 à 241.
10 Filliot (J.M.)
11 Zarshiv Départman La Rényon, Récits de vie, J. Poirier, H. Gerbeau et S. Fuma.
12 Arago (J.). - Souvenirs d'un aveugle, voyages autour du monde, Paris t.I, Horlet et Ozanne, lané 1839, 398 p., p. 217.
13 Ghasarian (G.) et Cambefort (J.P.). - Rôle et enjeux, approche et anthropologie généralisée, La Rényon, Sin-Dni, Servisse publikasyon Luniversité, lané 1988, argarde art. de Bourjon (J.), p. 57 à 89.
14 Parèy, op. cit.
15 test de note
16 Fuma (S.). - Esclaves et citoyens, le destin de 62.000 Réunionnais, La Rényon, Sin-Dni, F.R.D.O.I., Koléksyon dokuman èk resérsh, 2èm lédisyon, lané 1982, A.N.I.D., 174 p.
17 Parèy, p. 86-94.
18 Macarty (J.). – Quand la capoeira rencontre le Moring, dann Journal Témoignages, Sin-Dni, lo 8 octob 1986, p.5: Henri Lagarrigue, in moringër anparmi lo bann la Ligne Paradis (Sin-Piér) i fé in démonstrasyon konba èk in capoeirist brézilien. Lo journalist i done bann zinprésyon lo dèrnié moringër rényoné
19 Parèy, Lagarrigue i rapèle koman lo bann kou i done dann moring lété pa po fé sanblan, na défoi, té i kite lo ron èk deu dent atèr. Bann kou lété violan mésoman san méshansté. - Parèy, op. cit., Récits de vie, Zarshiv oral La Rényon : Récit de Mr Dejean né le 26 septembre 1920 à Trois Bassins : « lo moring lété dan lo sang, dan lo kor, té i pratike pa po farsé ».
20 Parèy.
21 Bonté (P.) et Izard (M.). - Dictionnaire de l'ethnologie et de l'anthropologie, Paris, P.U.F., lané 1991, 755 p., p. 633.
22 Manglou (T.). - Dossiers sur le folklore à La Réunion, Sin-Dni, 24 p. dactylografié, s.d. : « Le houlër sinonça roulër cé in tanbour i artrouve inpé partou dessi la tèr ». Remarke bien koman lï ressanbe bann zinstrüman pèrküssion afrikin konm malgash. Dessi süjé-la, lire : Madagasiraka, regards vers le passé, op. cit. p. 106. - Parèy Ambario, les instruments malgaches sur cylindre, Tananarive, 207 p., p. 117.
23 Leblond (M. et A.). - Ulysse Cafre ou l'histoire dorée d'un Noir, Paris, lané 1924, pp. 183 à 191 : « Zanfan bann Noir té i bataye pa konm sovaj plüto konm dalon ».
24 Parèy, p. 191: Lotër i ékrire : « Bann Kaf néna deu kalité koup-d’poing : koup-d’poing bouré, koup-d’poing piké, inn lé kapab kine in moune, l’ot i fë jist fébli lo kër ».
25 test de note
26 Dessi tèm-la, argarde Balandier (G.). - Anthro-pologiques, Paris, lané 1985, Librairie générale française, 319 p., pp. 236-235.
27 Op. cit. Poirier (J.) et Fuma (S.). – Zarchiv oral La Rényon. - Argarde ossi Durand (D.). - Les structures anthropologiques de l'imaginaire, Paris, Dunod, lané 1984. - Caillois. - L'homme et le sacré, Paris, Gallimard, collection Folio essais, lané 1988.
28 test de note
+ Afishe
— Kashiète
Mémoir lésklavajkréasyon artistik
Inprime
lo tèks en PDF
Partaje paj-la
dessi rézo sossial
   
Lotèr
Sudel FUMA

Historien