Si bann komünoté indien èk shinoi lété inpë aksépté par rapor zot rolijion, parkonte té i rokoné pa ditou zot koté artistik. Lo diskour intéléktüèl général i sèrve la grandër la Franse èk çat la civilisation de la varangue, sétadir çat bann gro propriétèr té i roprézante bann zanbisyon inpérial la métropol . Néna rienk bann zobjé artistik tradisyonèl la kültir dominan la-rante dann listoir bann zart vizüèl. Konm C.A. Célius la-ékrire, linfériorizasyon, lo démounizasyon bann zésklav i « renié zot kapassité po kréé, i anpèshe voir toute zot kréasyon »… « In moun san « lart » té i rante dann limaj lésklav, lo maitr’ té i vë doné. Manièr voir-la va marke listoir d’lart èk léstétik » . Po ça mèm, i trouve pa bonpë zobjé artistik, kültüèl bann komünoté dominé dann léritaj koléktif la sossiété rényoné. Alorse, bann zartist kontanporin lé oblijé fé avèk lé deu mank (parol konm trasse) lèrk zot i travaïye dessi la mémoir la trète èk lésklavaj.
Mémwar : couler Kréol , Les arts déchainés , Les bouts de bois Hurlants / au fil de la mémoire, L’Abolitoire , Fêt Kaf Têt Kaf Ombline Maloya , Kaf an tol , Chambre Noire, chants obscurs , Bwadébène , Regards croisés sur l’esclavage , Aboli, pas aboli l’esclavage , lo bann komande püblik lété fé po bann lanivèrsèr labolisyon lésklavaj … kantité léspozisyon-la va amontre po toudbon lo gran shanjman dann bann zané 1990, lèrk bann léspozisyon, maniféstasyon, i konsèrne plüzoumoin lésklavaj, va rante dann domèn püblik : in takon lévènman i fé rézone lo gran-gran silanse lavé jiska lhër dessi listoir gran doulër-la. Révèy-la lé né ansamn bann gran mouvman militan lavé-komanse an-privé depi zané 70 avan zot i arive dann gran féklèr dann zané an-suivan. La Rényon dann zané 1980, 1990, i anprofite la gosh la-arive o-pouvoir, po vive in gran bouyonman kültirèl parsk la politik püblik i prande plüs an-konte lidantité, akoz mèmtan Leurop i soutien bann lang èk bann kültir réjional.
Parkoman bann zartist vizüèl i trape késtion la mémoir-la ? Kèl form, kèl langaj vizüèl zot i ansèrve ? Kèl parti-pri éstétik ? Kèl pozisyoneman politik ? Lé inpossib sépare lo koté létik èk la politik par rapor la kèstion la mémoir la trète, lésklavaj : létik èk la politik lé dann toute bann kréasyon, kissoi po bann zartist la-mète tèm-la dann kër zot travaïy, kissoi po çat i ansèrve alü tanzantan, kissoi ankor po çat la-réponde bann komande koléktivité po lanivèrsèr labolisyon lésklavaj, la-arivé inn dèrièr l’ot depi zané 80. An-gro, dessi lo koté formèl, i voi bien néna in vokabülèr plastik lé an-plasse k’i arvien toultan dann bann roprézantasyon (pintür, skiltür) : motif, poz, zimaj grafik, i amontre loprésyon èk la dominasyon, la révolte, la libérasyon èk lo maronaj ossi, par égzanp bann zankapayé èk la min anmaré dann do, bann plan la soute bato négrié, la shène kassé, bann roprézantasyon bononm èk fanm deboute, libe san shène. Anplüs bann zéléman romarkab-la, i trouve in bonpë pratik diféran, ouça lo kroizman bann tèm, konm lakaparman bann pratik lokal néna inn plasse inportan.
Wilhiam Zitte, Jack Beng-Thi èk Karl Kugel la-rouve zot shomin artistik dessi bann késtion la mémoir, la rézilianse épila la rekonstrüksyon bann relasyon.
Wilhiam Zitte la-forme alü son toussël èk bann lansiklopédi, apré in passaj dann séminèr lü va rante lamontrër. Dann son travaïy èk bann zélèv vréman dann malizé, lü va essèye ansèrve bann téknik èk bann matièr san valër (papié journal, safran, yaourt, la tèr krazé …). Ça mèm-mèm sar lo soubasman son prodüksyon artistik. Wilhiam Zitte té i milite po la rokonéssanse in lidantité rényoné, lü la-aporte in takon prodüksyon (pintür, skiltür, déssin, poshoir dann léspasse püblik, zintèrvansyon dann péizaj, kolèktaj, tèks, prodüksyon èk dirèksyon léspozisyon…), lü la-apèle touçala « arkréoloji ». « Débroussailler les pistes en friche ou peu explorées de la mémoire marronne » , relève limaj le Noir, done son vré plasse listoir La Rényon, ansanm bann zéléman la kiltür kréol lété pa tro konsidéré : lo projé artistik Wilhiam Zitte lé étik èk politik po vréman, mésoman lé ossi mistik épila rolijié po toulbon. Lartist té i rode dann zarshiv, konm dann bann péizaj La Rényon, bann trasse lo maronaj, lésklavaj, lü té i ramasse, té i transforme touçala po invante son prope langaj artistik. Kan listoir té fine éfasse lo bann trasse, alü mèm i invante d’ot.
Komansman lané 1990, Wilhiam Zitte i détère, dan lo bann zashiv, in ranme foto antropométrik Désiré Charmay lavé tiré lané 1863 : bann foto-la lé dür, i déranje ; parèy dann katalog taksonomi, i armontre bann «modèl rassial » jüst marké Kaf, Malgash, métisse Zarab, Shinoi, Noir Kréol … Bonom, fanm, zanfan par dovan, par dèryèr, par koté, tanzantan la shène dann pié, tou-nü sinonça a-moitié tou-nü, dovan lo fotograf po « fé avanse la sianse » lépok-la. Wilhiam Zitte», ansanm listorien Sudel Fuma èk lo poète Carpanin Marimoutou la-monte in léspozisyon té i apèle Chambre noire, Chants obscurs . Léspozisyon-la té i amontre lo bann foto lavé rèste lontan dan lo fénoir Müzé Listoir Natürèl Sin-Dni. Lané 1995, la-prézante léspozisyon-la, avèk in püblikasyon, dan lo Musée de l’Homme Paris, épila lo Palais Rontaunay Sin-Dni.
La rankonte, difissil mésoman ütil, ansanm bann foto téribe-la, cé lo soubasman lo travaïy Wilhiam Zitte. Jean Arrouye la-ékri, « du choix de ces images et du rôle emblématique que l’artiste leur attribue découle toute son esthétique » . Èk in fotokopiëz, grace in téknik lagrandisman bann foto orijinal inn-apré l’ot, Wilhiam Zitte la-fé in ranmeportré gran forma, pinde dessi goni. I porte lo nom Ombline maloya . Lo bann figür, transformé par lo travaïy lartist, néna in laparanse dür, kontrasté. Kan lé jüst akoté i arkoné pa lo bann figur, mésoman avèk inpë la distanse i retrouve azot, konm transfigüré, lo rogar déssidé, konm si zot té la-mèm. Po la fète 20 déssanm lané 1992, la-éspoze bann pintür-la, avèk le koudmin Antoine du Vignaux , po amène in roshèrsh artistik dessi limaj le Noir, dann in landroi bien sinbolik La Rényon: le domèn Panon Desbassayns (Müzé istorik Villèle). Wilhiam Zitte la-propoze in ranme gran forma té i apèle Ombline maloya po mète an-scène inn galri bann portré zansète. Dapré Jean Arrouye, dann landroi sinblolik-la, ça lavé « valeur de retour des refoulés » .

Wilhiam Zitte i pinde dessi bann toil lib, san shassi, san kadr’ otour, dessi vië goni réküpéré, fon tono, la tol rouyé, toute çat néna in rapor avèk lanbalaj marshandiz lavé voiyaje ansanm bann zésklav… Dapré lartist, toute bann süpor-la i porte ankor « la mémoir çat lété antassé dann fond-kal bato négrié » lü prande azot konm témoin imajinèr parsk na pwin d’ot trasse matérièl, apark bann liste kontabilité bann notèr, san gou ni santiman.
Konmça mèm bann Tèt Kaf la-énète, jiska tonbe lanblèm son travaïy. Tanzantan portré imajinèr, tanzantan portré bann dalon, sinonça portré kréé apartir bann foto lontan ou sinon apartir zimaj koméla i sorte dann journal. Vitman touçala i tonbe konm in signe raliman, in sinbol. Lartist i fane azot par bann poshoir dessi bann mür, dessi lo « black » (goudron), dan la vil, dan lo péizaj, épila ossi dessi journal, post-it, zafish, konm lotokolan. Lü kontinüé dévlope son travaïy kontaminasyon grafik avèk lo modèl déssin demoun dann kal bato négrié : lü transforme lo bann kor alonjé, amaré èk la shène, an-tralé silouète demoun lib antrinn dansé. I retrouve-ça dessi bann tablo, mé ossi inprimé, brodé dessi tissü (shomiz, nap…), sinonça dessi bann zobjé dékorasyon po la kaz (labajour an-tol dékoupé ousinon an-séramik). Dan la ranme Domoun 97.4 èk Alfabé Domoun, lartist i ansèrve foto bann group, bononm, fanm, monmon ansanm son zanfan, lü détourne azot, lü poze azot kosté inn-sanm-l’ot, lü transforme azot an-piktogram : bann pti silouète noir i forme in lalfabé, konm in lékritür kodé, dessi bann toil gran forma èk bann motif i arvien toultan.

Lané 1994, lo travaïy dessi la mémoir i kontinüé par léspozisyon Kaf an tol, lü armontre 400 Tèt kaf dann Lofis départmantal la Kültir Champ-Fleuri , épila in morso lo livr-d’or i sorte dann müzé lo jénosside Pnom-Penh. 400 « roprézantasyon » , lo zié rouvèr fané dann in takon léspozisyon, dann in bonpé landroi. Par égzanp, lané 2000, po léspozisyon I rogard pa dann tünèl Art’Sénik, Ravine des Sables. Colette Pounia la-ékrire : « Bann trasse épifanik : in bonpë la tète dann tünèl, parèy bonpë pti lümièr alümé po nout mémoir la-po fébli, po mète an-figür lo kriyé toufé. (…) Lo parkour cé in lamayaj shomin, konm dann zistoir, in lamayaj paranté èk zansète, kroizman bann vizion » .
Bann kréasyon Wilhiam Zitte dann péizaj lé la depi lontan : depi la fin zané 1980, lü la-parti rode bann trasse Listoir, travaïye dessi in lansien landroi maronaj, léspasse natürèl Piton Rouj, in piton volkan i monte jiska 2 397m. Tèrla, l’Office National des Forêts la-dékouve bann pié pome-de-tèr, bann rèste zosman. Lané 1990, po la-fète lo 200 zan la komüne Sin-Leu, la münissipalité la-komande Gilbert Clain in lansanm skültir i roprézante in lésklav antrinn dormi, épila son rève la libèrté. La-instale lo bann skültir anndan lansien kratèr Piton Rouj. Lo Mémorial po bann Noir Maron i rèste pa toussël dessi lo volkan andormi i domine la mèr. Pa tro loin komande ofissièl-la, Wilhiam Zitte la-dépoze an-missouk son bann monuman pèrsonèl : galé an-ta, galé dann pié-d’boi, Tèt Kaf tagué atèr, dessi bann pano l’Office National des Forêts. Parsk lavé pa trouve bonpé trasse la sivilizasyon maron, lü la-majine bann véstij. Lü la-kré bann tonbe, in réstan la kültir. Lo péizaj i tonbe abité, pëplé, vivan, grace zéléman réèl-la i rossanbe bann prëv po vréman parsk lé pa tro voiyan. Dapré lartist, lü la-invante bann trasse listoir lavé éfassé : « nout mansonjri i pë konsolide la mémoir. Cé ça mèm nou la-bezoin » .
Lo travaïy la-fé Piton Rouj la pa jamé « rante dann in léspoziyon » dann in sens éstétik, la pa jamé rante dann in püblikasyon. Lé pa signé. Cé « in lëv rouvèr ». Souvan défoi néna marshër i rajoute in galé, zot trasse… sé pa si zot i konpran bien zot i mète zot grin d’sèl dann in kréasyon artistik ? Sé pa si zot lintansyon néna in koté sakré ? Sé pa si zot i rande in lomaj, sinonça i fé konm in sérémoni ritüel par rapor léspri landroi ? Wilhiam Zitte i rode la limite rantr’ lo sakré èk lo profane… Konm po lo Ti Bondié lü la-invanté sü in bor d-shomin. In kréasyon demoun la-adopté jiska vnir aporte zofrande flër, bouji, lansan… san konète lété lëv in lartist…

Lo kréasyon Wilhiam Zitte cé in lart sérémoni la mor. Son bann Tèt Kaf i sobate sanm la mor, « in péi kan ou i sava, ou i pèrde la mémoir » , konm Chris Marker i ékrire. Mèm si son bann kréasyon i éspoze sirtou dann bann landroi po lart kontanporin (galri, linstitüsyon èk toute bann shapèl po lart), çak i konte lo plüs po lü, cé an-promié lo koté étik. Lart-la lé kültüèl, parèy bann statü, mask afrikin sinonça portré kopte : zot i sharoye la forse la vie, cé d’roprézantasyon sakré, « figür bann kapor i rakomode la toil lo monde » . An-promié zot lé pa là po rante dann lo marshé d’lart, po pandiye azot dessi lo mür in müzé sinonça dann salon, zot lé là po roprézante lo takon demoun nou té fine oubliyé jiska, tèlmanièr i rofé in rolasyon rantr’ bann vivan èk bann mor. Lartist i di : « Kèl doküman néna konm prëv lavé lésklavaj ? Kèl trasse apark deu-troi zakt notèr ? Mi rofé bann zarshiv. Mansonjri-la, ça mèm nou la-bezoin » . Lèrk lü fé lo portré in lansète majiné, boudikonte lo projé Zitte i ranpli in mank, lü di çak i fo di, i amontre çak i fo amontré, i ardone in figür bann çat Carpanin Marimoutou i apèle « fantom » . Shanje bann Kaf an-moun i rogarde, tire azot dann loubli, done azot in prézanse, in légzistanse, « ar-prézante » azot, lété konm fé passe azot léta d’fantom po çat zansète.

Lart Wilhiam Zitte lé politik, lèrk lü vë amène inn’ot manièr-voir lo Noir dan la Rényon lontan, dan La Rényon jordi. Amontre lo Kaf révolté, lo Kaf doboute, lo Kaf mistik, cé démonte mèm tan, bann roprézantazyon doudouiste konm lidé la soumission i sorte dann léritaj listoir. D’inn’ ot koté, olèrk ranpli son lünivèr èk bann pèrsonaj majiné, lü la-préfère travaïye èk doküman épila in trasse plüzoumoin arkéolojik, i pèrmète alü rèste dan la réalité. Parlfète cé in manièr mète lo vré moun dann Listoir poudvré. « Dan lo soubasman nout lidantité néna in morso, in laspé nou la-pa prande konte. Nou lé la po aranje ça. Si nou koze dessi toultan an-moukataj, an-gougnardaj, an-kritik ümanist, si po amontre lo Noir an-grimasse « Y a bon banania »… jiska jordi, néna ankor la manièr demoun dëor i voi lo Noir, konm la manièr bizar bann Zamérikin … koman i lé limaj lo Noir La Rényon ? Kiça i done in définisyon ? » . Lo travaïy Wilhiam Zitte otour la roprézantsyon lo Noir i rante dann in réfléksion plüs global dessi listoir d’ lart épila lü késtione lo bann baz léstétik nou néna . Toultan lü va pousse bann zartist travaïye dessi la késtion mémorièl, sirtou dann bann léspozisyon kolèktif lèrk lü lété lo komissèr : Bwadébène lané 1997, Aboli pa aboli lésklavaj, an-dalonaj sanm Julien Blaine èk André Rober, lané 1998. Wilhiam Zitte la toujour éssèye prande an-konte listoir lart rényoné, kréol, soman po lü, té i falé pa rèste dann in manièr voir bazé dessi Leurop. Alorse son pozisyonman té i suive çat bann kouran kültirèl èk politik, mondializé Black is beautifull (an-kréol rényoné lü té i apèle-ça : Kaf lé joli), lété konm çat la Négritude. Lü té i késtione ossi lo ban kritèr artistik èk éstétik, jiska lo bann roprézantasyon populèr demoun dapré zot laparanse : « parsk lo malbar lo nez lé fin, shévé lé droite, lü lé plüs joli k’lo Kaf avèk son gro lèv. Mi rante pa dann shéma éstétik-la mwin » .
Po fini, lo shomin arkréolojik Wilhiam Zitte i prande, i dépasse in lomaj, sinonça in mémorial po bann zansète zam-éran san tonbo ; lü propoze plüto « bann portré i rouve in shomin po fé son dëy » konmça i gaingne poze lo soubasman « in sivilizasyon i porte lo sense èk lo mythe, mèm tan postülé/ majiné, révé épila réèl, kréol ». .
Jack Ben-Thi néna 28 an lèrk lü artourne La Rényon lané 1979, apré 10 zan déor. Konm lü la-fé son formasyon Toulouse épila Lünivèrsité Paris VIII, lü la-gaingne fé bonpë voiyaj dann Leurop, dann Lamérik latine. La séparasyon avèk lil, la dékouvèrte d’ot sivilizasyon la-fé prande alü konsianse lo vide. Depi lépok-la, lü fé ossi léspérianse labsanse, lo néan, lo mank mémoir son sossiété. 400 zan listoir lé déjà pa gran shoz, épila kan listoir i déshikète dann loubli kolèktif, dessi kèl soubasman i gaingne bati son prop limaj èk limaj son pëp ? La pwin d’trasse, la pwin d’zimaj la trète négrié, inn tiguine zékri, épila bonpë d’silanse !
Si, konm Chamoiseau i ékri, la « vérité » lésklavaj la-fine pèrde po toudbon, parsk na pwin témoignaj inntiork, malgré na pwin pèrsone lé kapab rakonte latrossité la trète, kanmèm ça i fo plonje dann lanfer la kal po niabou sorte dann fénoir kolonial. Lartist, konm çat i grave la parol, i devien lo révélatër, lo kréatër, lo témoin dirèk in mémoir lü inkarne.
Lané 1977, Jack Beng-Thi i roprézante lékol des Beaux-Arts de Toulouse dann in rézidanse zartist la cité Internationale des Arts à Paris. La-done alü lokazion fouye dann bann zarshiv lotèl Soubise po son lissanse apréça son métriz lünivèrsité Paris VIII. Lü la-lire lo Kode noir. Lü la-di : « ça mèm la-fé énète la késtion lo kor dann mon majinasyon. Çat lo kor la-ankéssé. La késtion fizik kan lo kor i tonbe dan la démounizasyon. Po mwin, ça mèm-mèm lo problèm plüs inportan » . Beng-Thi la-prande lo mèm shomin Orphée : alé rode demoun la-koule dann fon listoir, ésplore lanfèr la kal, mèm si lé riskab lü transforme an-statü do-sèl, po ramène bann fantome, po ro-inkarne azot. Lü la-di, « mwin la-dékouve, pandan mon bann roshershe, in kor alonjé, konm an-kriz, an-arash-kër… Mi artrouve amwin dann listoir-la » .
Apré son plonjé dann zarshiv, lü la-komanse afronte la matièr. « Mi komanse travaïye lo kor, done alü in pozisyon (…). Konm la pwin d’zékri, la pwin d’livre i rakonte listoir-la, (…) mi ansèrve mon kréasyon konm in médium inportan po rakonté » … Lartist i mète anlèr son léspérianse dirèk, son prézanse konm in témoignaj, po done lo majinasyon in role éssansièl : konstrui jordi lo soubasman listoir la pa léssé, tèlmanièr lo moun nouvo i pë apuiye dessi po lève deboute.
Dann son latlié, Beng-Thi i rejoué lo drame, i dépasse alü. Dann in gran bassine, lartist i aroze in mélanj larjil èk in mouvman parèy la plui. Lü plonje son deu min dan la tèr, épila lü tire bann lèze la shair vivan. La tèr konm matièr primordial, i tonbe in shoi inportan po lartist. Èk matièr-la lü lé kapab rante an-kontak fizik avèk lo kor, lü di dann in langaj imajé « kan mi toushe la tèr-la, mi toushe la peau, mi toushe lo kor fizikman. Ou santi alü èk la min » . In kor i prande forme dovan nout zié, ankor alonjé, an-somèy. Kan la-fine fé sèk in promié kou, lo skültër i tire lo kor dann son sarkofaj an-platre, épila toutsuite po toutsuite, i drèsse alü droite : astèr, lo pèrsonaj i tienbo deboute. I tarde pa, inn’ot i vien rojoinde alü, apré-ça in troizièm… Apré ça, lartist i prande azot inn par inn, lü done shakinn son prop lidantité, malgré zot lété parèy. Son deu min i skarifié la matièr ankor fré, i reboushe lo bann trou fé par aksidan, i songne lo bann boubou, lo bann blessür, i refé la shair, i grèfe la peau. Laksidan latlié, laksidan listoir, lartist i éfasse lo tan, èk son bann doi, lü rassanbe « bann ti morso la peau lo van lavé fané» .
Lo passaj dann latlié-la, in léspasse ranfèrmé, sekré, cé in létape fondamantal po konprande koman Jack Beng-Thi i travaïye. Jüste l’hër-la, lartist i répare listoir, i roprézante par la matièr bann fantom larash-kër la mèr, po niabou fé lo dëy. Lü ézite pa prande dann vokabülèr bann doktër po ésplike çat lü fé, parlfète lü di bien lé pa in kou-d’azar si lü ansèrve lo platre èk bann protèz an-fèr po fé rèste deboute lo bann kor. Mésoman lü lé pa jüst doktër, lü tonbe jiska sorsié, lèrk lü jète bann mélanj la tèr koloré dessi lo bann kor, èk deu-troi jèst parèy déssèrtin sérémoni légzorsiste . Bann parol-majigador lé pa tro loin, parèy té i sorte dirèkt dan la boush bann pèrsonaj lété apo sorte dann in gran somèy. Lartist i apèle ça « in lakt fondatër, klèr-é-nèt, épila transandan ; ça i anonse in renéssanse mantal, in ranversman bann zimaj po déklanshe in nouvo rekonstrüksyon, po fé pète anflër lo métamorfoz éspéré » .
Lo deu min lartist i réalize lo transmütasyon, latlié i tonbe lo kontrèr la kal bato négrié : dann latanor lalshimist-la, in nouvo rasse demoun, deboute, an-marshe i énète.
Au fil de la mémoire, Les Bouts de bois hurlants, Nostalgique sweet vacoa, Arrachement Carg. C12, Territoire Maïdo/Incision/arrachement, Ligne Bleue-Héritage, La constellation des manquants… Bann lëv Beng-Thi, avèk bann titre i rouve lo majinasyon, i poze kèstion dessi lo kor ansanm son téritoir (son bann téritoir), parlfète cé par la mémoir (in mémoir po fouiye anndan, po mète dan la lümièr, po rekonstrui) lü va kré in lien fondamantal, jénérik, po fé, sanm in bonpë d’kor, in pëp deboute.
La késtion lo kor, la fason i amontre alü, lé fondamantal. Kan la-fine « tire azot dann zarshiv », dapré son prope kozman, i fo lartist i trouve kèl manièr lü va reprézante azot. Dan la plüpar son bann skültir, dann komansman bann zané 90, lo kor lé prézan fizikman, dann in bann kréasyon an-tèr kuite, a-moitié réalist. Konm zot i sorte dan lo mèm moul, po shak rame, toute lé mèm grandër, avèk deu-troi pti diféranse par rapor bann zinstalasyon ; i pë alé jiska la otër 1,60m. Zot i prézante konm in bann odkor lartist noré alonjé èk in sël tenan, san janm, san bra, konm in momi sinonça in kokon avèk in tète. Konmça, lo bann kor lé skülté d’in manièr lo plüs sinpe possib. Labsanse lanatomi èk la proporsyon konm dann sens loksidan, i raproshe lo bann skültir Beng-Thi èk in bonpé skültir tradisyonèl Lafrik Noir, épila çat Léjipt : zot fonksyon té po reprézante lo « doub » imortèl lo zansète la-fine mor. Parlfète, dann çat Cheikh Anta Diop i apèle le canon nègre, lé pa inportan si la réprézantasyon lé pa réalist, si lo bra, lo büst lé tro long sinonça tro kourte parske ça lé rienk in sinbol lo zansète lavé-artourne anparmi bann vivan.
Dabitüd, lo odkor (lo zépol, lo kou, la tète) lé modlé èk réalism. Lo rèste lo kor lé rienk in tron ; son form i pë ète diféran d’in léspozisyon a-l’ot.
Arlève la tète, rèste deboute… . Mèm si défoi lü lé alonjé (konm dann Mira Slum, Arrachement Carg. C12), lo kor lé prèsk toultan deboute droite, dann in poz dinamik. Lo bann kor lé angaroté, amaré, atashé, mèm tan zot i gaingne rèste deboute, épila i libère in gran-gran sinèrji. Bann linprésyon kontradiktoir — paralizi èk mouvman — i fé énète lidé in konba, inn lüte. Konmsi bann tète-la té kapab kozé, zot té i sorte dann zot koke, zot bann fèr. Lo fil, Beng-Thi i ansèrve in takon foi, i marke ossi in lanbivalanse: la korde, lo rafia natürèl, lo rafia koloré, lo fil do-fèr, lo fil nilon bann péshër, la fib optik… lo fil i amare sinonça i libère, lü relié, lü pandiye, lü dékore, lü ritme grafikman lo bann sürfasse.
In n’ot koté, lo kor lé pa souvan toussël, lü lé plüto anparmi deu jiska trante pèrsonaj dann bann léspozisyon. Lartist i sava depi la statü jiska la pèrformanse, lo group lo kor plassé dann lépasse, va done lo mouvman. La dimanssion kolèktif lé prézan po toudbon dann la manièr Beng-Thi i travaïye. Apartir in reshèrshe dessi son lorijine èk çat son famiy, an-dèrnié lü rakonte épila lü kontrui listoir son pëp. Lü di konmça : « Mi koze dessi mon kor. Çat lézot ossi. Anou-mèm ça. Ça mèm nout listoir. Mwin lé dann listoir-la ». Çat i intérèsse alü, anplüs lorijine son famiy viétnamien, bingali, cé « larashman bann kor depi lo kontinan jiska lil », ce projèksyon dann in n’ot léspasse, sar lorijine la néssanse in pëp, dann in kontèks istorik konm politik prop. Lidé la jénèz in nouvo pëp i pèrmète alü transande lo kor, lo « kor fraksioné dann son finitude, son malër, son frajilité » .
Depi promié débü, la késtion lo téritoir lé fondamantal. I fo fouye dann tréfon la mémoir : déssande dann lanfèr la kal, travèrse toute bann losséan, ouça çat lo zië i voi klèr, lé kapab voir ankor la « fumée des hauts faits où charbonne l’histoire » ; plonje dann fon losséan po rode lo zo manjé par lo sèl ; argarde « par dèrièr lo péizaj » lil, ouça i kashiète ankor la trasse bann pëp o-travaïy sou dominasyon lo maitr’; dire son dépitasyon akoz lü artourne arpa jamé dann bann landroi majiné, son bann téritoir lorijine … Klèrman, in bonpé d’zëv i fé rapèle la késtion landroi, jiska dan lo bann titre. Kissoi la kréasyon fé an-plasse, konm Territoire Maïdo/Incision/Arrachement , kissoi bann léspozisyon konm Ligne bleue-héritage, prézanté la Biennale de Cuba lané 1997, kissoi ankor Au fil de la mémoire…, bann kréasyon Beng-Thi i rakonte la relasyon pa bien klèr par rapor bann téritoir : kissoi la tèr lorijine, kissoi la tèr larivé, kissoi losséan, an-mèm tan dra mortüèr, baraj do-lo i gaingne pa dessoté, épila do-lo sakré kapab pürifié. Lo travaïy Jack Beng-Thi lé dann in shomin “rekonkète ” bann téritoir volé par listoir. Lü di konm ça : « In bon koupe de tan la-fèrme anou dann bann léspasse tro séré, kal bato, bitasyon, toute kalité lintèrdiksyon… » Malgré lo bann promié kréasyon lü la-éspozé lété pti, lété an bas-relief, vitman-vitman, dan lo bann zané an-suivan, lü va ansèrve la ronde-bosse, épila lü va dispoze son bann kréasyon tèl manièr lo bann kor va drèsse droite, va trouve zot plasse dann léspasse.
Anplüs ke ça, lartist i propoze rouve in léspasse transandan, dann deu-troi kréasyon ouça lü fé rante linfini zétoil, métafor la dimanssion spiritüèl lé in pé partou dann son travaïy : Territoire stellaire. 150 gardiens au pays des étoiles, La constellation des manquants, La pyramide aux esprits… Léspasse sinbolik la libèrté, çat la konsianse, lé ossi lo soubasman po in nouvo relasyon ansanm lil. Rouve léspasse « out tréfon », po gaingne rekonstrui la relasyon jénérik épila fé énète la sossiété.

Lo travaïy Beng-Thi lé inpé parèy in lomaj po lo mor, in rite fünérèr po bann « têtes crépues de l’innombrable enfouies sans nom dans l’abîme » , tèl manièr kan zot i gaingne la plasse zansète, bann tète-la lé kapab ranforse épila soutien bann jénérasyon jordi konm çat domin. Lo kor réparé, dréssé, demoun deboute, ça mèm-mèm i bati sossiété-la. Épila, lèrk lü koze dessi lo bann viktime la trète, Beng-Thi i di konmça : « bann’a-mèm i tienbo anou vivan ». Lü rante dann in soubasman antropolojik ouça — depi la kote Lèst Lafrik po arive Nouvèl-Kalédoni, an-passan par lo gran lil Madagaskar — la tèr ouça lo kor bann zansète i repoze, i tonbe lo méyër landroi po lo groupe trouve son rassine. Téritoir-la cé La Rényon èk Losséan Indien.
Karl Kugel lé in fotograf, in kréatër vizüèl. Lü té loréa in bourse la Villa Médicis Hors les Murs po in projé an-Shine, lü té anparmi lo lantouraj la-monte lo group fotograf BKL. Rantr’ lané 1990 jiska lané 1994, groupe-la la-suive lévolüsyon troi kartié La Rényon lété apo shanjé. Ça té in projé kréasyon mèmtan lédisyon té i apèle Trwa kartié Entre Mythologies et Pratiques, èk in lantouraj fotograf, sossiolog, zartist, filozof… Karl kugel la-vnü rèste La Rényon ; lü la-dévlope in travaïy bien marké par rapor bann téritoir Losséan Indien (Mozanbik, sirtou Lafrik lo Süd). Po son travaïy, lü la-prande konm poto-mitan la relasyon ansanm lo kor, lo sakré épila bann téritoir. Dann son travaïy néna ossi in koté poétik, artistik jiska étnografik, politik, sinbolik : Récits des corps (1997-2002), Camp Calixte (2003), Et les engins vont retourner la terre (2004), Makwalé, épila po fini Le Jardin de la mémoire lü la-kréé dessi Ilhà de Moçambique èk lo program UNESCO Routes de l’esclavage.
Re-démare lo kozé ansanm inn-é-l’ot, rassanbe bann pratik èk bann téritoir, tisse in lien : lo travaïy Karl Kugel i trouve son soubasman dann landroi ouça in lavantür ümin konm artistik i jèrme, i pousse. Dann kër son travaïy, lo lien, i tisse alü parèy in réponse plüs for la violanse listoir, plüs for légzil la-arashe, la-déporte bann group demoun. Lo lien èk lo kòr, lo sakré, la tèr, bann téritoir lorijine : lo lien i marke in landroi, i poze La Rényon dann in léspasse an-partaj rantr lo péi Makwa, Madagaskar, Mayote èk Lafrik dü Süd… Losséan Indien lé in gran péi. Karl Kugel i fouye alü lèrk lü suive lo kouran la mémoir, lo partaj bann kültir èk bann rankonte fèrtil.
Son travaïy dessi la tradisyon bann danse konba toute déssandan zésklav i partaje, la-pousse Karl Kugel travaïye ansanm fotograf Mozanbik (Ricardo Rangel, Kok Nam…). Lü organize régülièrman bann léshanj rantr’ lo deu péi po niabou regroupe in flo zimaj dann in léspozisyon, épila dann in livr’ i apèle Saudade de l’espoir. Dapré lo kozman lartist, lëv-la i « balanse rantr’ lo témoignaj in lépok listoir lo Mozanbik té i borde — listoir la kolonizasyon èk son sistèm sossial laparteid, èk lo kinz zané la guèr sivil an-suivan — èk lémosyon dovan lo gran gayarsité la vie » .

Makwalé lé in “sérémoni laïk” la-arive par in vativien régülié rantr’ Mozanbik èk La Rényon. Po Karl Kugel lo mo “spèktak” i konvien pa ditou. Lé plüto in kréasyon i prande bonpé laparanse, i arvien toultan dann in maïyaj zimaj, shanson, poèm, muzik, danse konba. Sérémoni-la i rassanbe zéléman lo deu kültir i partaje : « depi lo jako rényoné, in pèrsonaj mistèrié dann sèrvisse malbar, jiska lo wanalombo mozanbikin, in médiatër divin, la klé po bann rite linissiasyon dann péi makondé » . Avèk 400 foto amonté, in film dessi dèrnié Jako Promès, in lantouraj zintèrvenan i grandi dann shak nouvo léspèrianse püblik, Makwalé lé in kréasyon vizüèl, vivan. Dapré Karl Kugel, kréasyon-la « i ésplore bann shomin listoir, bann shomin lünivèr mistik èk toute le majinasyon dessi bann danse konba. Dann lantouraj lo ron, anparmi toute demoun, Makwalé i fé armajine lo tan légzil èk son violanse, lamnézi konm léspoir, lo bann rèv èk la kroyanse dan la boté ».


Po kontinüé son travaïy raproshman-la, lané 2003, Karl Kugel, poussé par listorien Sudel Fuma, va komanse la kréasyon in jardin la mémoir laba Mozanbik . Lo projé va mète an-plasse dann Lil Mozanbik, dann réjion Nampula, dessi in térin doné par lo Ministèr la Kültir lo péi. Lil Mozanbik lété in landroi inportan dan la trète bann zésklav ouça la-déporte par dizèn milié d’ fanm èk bononm, dann diféran landroi la tèr (Losséan Indien, Golf Pèrsik, Lamérik lo Süd, Karaïb, Lamérik lo Nor). Lil Mozanbik, dan la kroizé in bonpé sivilizasyon, kapital lo péi jiska la fin 19èm sièk, la-joué in gran rol dan lo komèrse la réjion Louèst Lafrik. Depi lépok-la jiska jordi lil la-konsèrve in sapèr léritaj arshitèktüral va rante dann Patrimoine mondial de l’Unesco, lané 1992.

Karl Kugel i organize jardin la mémoir-la dapré in tipoloji lünivèr bann danse konba, avèk in bann ron — lo ron bann dansër moring i marke tradisyonèlman avan lo konba – in promié ron po promné, in deuzièm kalkülé konm in landroi po linissiasyon, antouré èk bann büste bann skültër mozanbikin (Elias João Mungus èk Manuel José Rita) èk bann Rényoné (Sophie Bazin èk Johary Ravaloson) la-fé . Lo troizièm ron i rouvèr dessi la mèr dann in léspasse vide ouça shakinn i pë done lo sens lü la anvi doné. Lo jardin i rode révèye, ranforse in mémoir toute bann pëp Losséan Indien i partaje. « Lü arfé majine la popülasyon bann péi Losséan Indien çat i rassanbe azot dann listoir ; épila, çat shakinn nout bann kültir la- kréé, po niabou jordi, ède anou trasse in déstin an-partaj » .
Wilhiam Zitte, Jack Beng-Thi, Karl Kugel, i dévlope, shakinn son manièr, dann in kréasyon militan, bann propozisyon po arlire nout jordi, po done la plasse in mémoir rekonstrui, in mémoir fèrtil. Lèrk bann zartist La Rényon i oküpe la késtion lésklavaj èk la trète, zot i débrouye azot avèk in soubasman, konm in mélanj silanse ansanm lo vide mémorièl i retrouve dann toute lo bann kréasyon. Ça i amène lo bézoin kozé, fé konète, dénonsé, répare bann kor, répare limaj po répare listoir, épila remète an-plasse in soubasman partajé. Konm Patrick Chamoiseau la-ékri : « Nommer et construire dans l’estime la mémoire qui nous manque » .
Dabitüde, in lakt artistik lé konm in lakt politik po in larkonkète sinbolik lo bann téritoir la trète la-piyé : an-promié lo kor, dann son rabèsman èk son transandanse, son réprézantasyon, son mouvman, son lang, son kozé, épila son rapor èk lü-mèm, èk l’ot, èk le téritoir son lorijine, èk lil-mèm. I pë ossi konprande lakt artistik konm in lakt sakré, in sérémoni fünèrèr, in rite kapab ramène bann mor dan lo tan jordi, done bann défün la kalité zansète po rande possib in rézilianse kolèktif.
La késtion maronaj èk robélion i arvien souvan, dann kréasyon bann zartist konm Christian Jalma, di Pink-Floyd sinonça Floy Dog, parlfète lü la-fé léspozisyon sanm Wilhiam Zitte, Jack Beng-Thi, Karl Kugel. Dapré Aude-Emmanuelle Hoareau, son travaïy « i arfé lève in léspoir konm inn për, i dépasse listoir lésklavaj, çat in kor pa doméstiké, lib dann son kapassité révolté » . Lo poèt-plastisien, dann son bann kréasyon protéiform i sava dann toute kalité diréksyon (vidéo, pèrformans, roman, fonnkër, morso d’müzik, avèk in lopéra dan l’ta), lü propoze in gayar teori dessi lintégrasyon lo Kaf dan la sossiété rényoné èk son vavangaj idantitèr par koté bann zorijine lé pa-sür , dessi ossi lo bann kestyon konm loubli èk la mémoir, la kréolité èk la fabrikasyon lo konsèpt kréolizasyon ke lü voi konm in pièj : lü va alé jüska invante in langaz alü toussël i koné, épüla kriye for lo droi po ekri in fransé avèk bonpé fote . Anplüs ke ça lü va lanse alü dann in léktür i romonte kouran listoir ; bann Nénèn i dovien lo bann zarboutan dann lo konstrüksyon la kültür èk la sossiété rényoné . Plü for k’ loubli, lo portré lansèt lé partou dan bann kréasyon Floy Dog : « lo lansèt nou la-fine pèrde la-trass, lo lésklav oubliyé par Listoir mé-soman ankor vivan dann nout bann kromozome-mémoir » .
Komn Marie-Josée Matiti-Picard i ékri, kan bann poèt, bann zékrivin, épüla dann toute sat i konsèrne an-partikulié bann plastissien, néna in romémorasyon lo listoir malizé lil La Rényon. Zot i fé ça apartir lo tèm bann tèm esklavaj èk la trèt, « an-réalité lé toute in réprézantasyon bann orizine zot i propoze » . Konmça-mèm lo fénéssanse in limajinèr rényoné la-trouve son dépar dessi in lankraj, in liskripsyon lo diskour dann listoir, dann léspasse in lil. La Rényon la-pwin d’mith fondatër, mé in pëp fondatër.