La trète bann Zafrikin ésklavizé épila lésklavaj par la rasse bann Zafrikin konm « lo krime lo plüs grav kontr’ lümanité » rekonü par l’ONU

Lo 25 mars 2026, l’Organisation des nations unies (ONU) la-adopte in rézolüsyon po rokonéte la trète tranzatlantik épila lésklavaj bann Zafrikin konm « lo krime lo plüs grav kontr’ lümanité ». Lo Ghana konm reprézantan bann Zéta afrikin la-porte rézolüsyon-la. Lü la-gaingne in gran soutien èk la komünoté intèrnasyonal : 123 Zéta la-vote po, néna 3 péï – Lamérik, Israél èk Larjantine – la-vote kontr’, épila 52 péï la-pa voté, anparmi in bonpé péï Lérop, navé la Franse.

Èk so vote-la, la komünoté intèrnasyonal i déssote in nouvo létap po la rekonéssanse bann violanse istorik dann lésklavaj – partou dessi la tèr, épila sürtou po bann Zafrikin.

Pandan plüs 4 sièk, bann bononm, fanm, zanfan afrikin par milion, té déporté, ésploité, dérassiné dann in sistèm ékonomik mondial bazé dessi la démounizasyon. Bann konsékanse listoir-la i konsèrne pa jüst lo passé : lü kontinüé amème bann zinégalité sossial, ékonomik épila rassial jiska jordi.

Rézolüsyon-la, kan mèm i done pa in lobligasyon juridik, i amonte bien lo devoir la mémoir èk in lanvi la jüstisse. I done in lélan po bann Zéta i angaje po vréman dan la rokonéssanse ofissièl, lo travaïy dessi la mémoir, lo réstitüsyon, saspë jiska bann dédomajman.

Mé soman, toute lé pa dakor ansanm tèks-la. Bann Zamérikin la-di zot lé pa dakor parsk si nou kalifié la trète tranzatlantik konm « krime lo plüs grav kontr’ lümanité » nou mète in dëgré rantr’ tout bann zatrossité istorik, par rapor lézot krime rekonü par lo droi intèrnasyonal, konm lo jénossid sinonça lo krime de guèr. Washinton la-ésplike son traka par rapor lo manièr i pë ansèrve jüridikman tèks-la, sürtou po réklame dédomajman.

Tankazot lo tralé péï éropéen la pa voté, té plüto dakor èk ça. Zot i rokoné poudvré lésklavaj sé in nafèr istorik épila moral grav. Mé soman zot i profère rogarde lo bann krime kontr’ lümanité par son koté ünivèrsél, san mète dëgré rantr’ lin-é-lot. Inpé la-di lo problèm po trouve kiça té résponsab lé tro konpliké, épila si i kalifié alü konmça, somanké na inpé va pousse deu-troi péï dovan tribünal.

Bann dézakor-la i amontre bien lo bann ralé-poussé dessi bann késtion la mémoir èk léritaj nout listoir kolonial. Kan mèm ça i défannde pa kontinüé lo travaïy siantifik, pédagojik, lédükasyon popülèr dessi listoir la trète èk lésklavaj.

Rézolüsyon l’ONU

La Fondation pour la mémoire de l’esclavage i domande la Franse in laksyon par rapor la rézolüsyon l’ONU po rokonète la trète èk lésklavaj konm lo krime lo plüs grav kontr’ lümanité.

In lomaj po Diana Ferrus (1953-2026), fonnkézèz Lafrik du-Sud

Diana Ferrus, la énéte lo 29 out 1953 Worcester, dan la réjion lo Kap (Lünion Lafrik du Sud), épila lé mor lo 30 janvié 2026. Èl lété inn anparmi bann gran poèt èk bann portër la morale Lafrik du Sud koméla. In fonnkézèz, lékrivéne épila militan, èl la-bati son lëv po ardone la dinité, porte la voi tout çak la pa niabou kozé dann tan lésklavaj èk lapartéde.

Son nom i rèste kosté èk çat Sarah Baartman (la vénus Hottentote). Lané 1998, dann A Poem for Sarah Baartman (I’ve Come to Take You Home), Diana Ferrus la-fé èk la poézi in laksyon po la jüstis. Tèks-la lété vréman inportan dan lo désizyon fé artourne Lafrik du-Sud lo kor Sarah Baartman, li prande son part po la réparasyon in linjistis istorik épila po ardone son dinité in madanm démounizé dan lo pratik kolonial.

Lëv Diana Ferrus i tashmanièr mèmtan ardone in nom èk la mémoir tout bann viktim lésklavaj. Son poèm « My Name Is February » i rande in lomaj bann zésklav noyé dann bato négrié lo Sao José, la-fé nofraj o-larj Cape Town dann in nuite loraj mois d’déssanm 1794 ansanm parla 500 zésklav anndan. Dan lo Cap, bann zésklav té i pèrde zot lidantité lèrk zot té i arive, té robatize azot èk lo nom lo mois zot larivé, in manièr po démounize azot.

Mémoir an partaj-la té roprézanté lèrk la-fé la komémorasyon labolisyon lésklavaj lo 20 déssanm 2023 dann müzé istorik Villèle. Diane Ferrus té invité, kosté sanm in délégasyon bann Iziko Museums of Cape Town, po lokazyon in lantante rantr’ La Rényon èk Lafrik du Sud. Lo müzé la-akèye po ça léspozisyon « My Name Is February », in manièr fé koze listoir lésklavaj lo Cap èk çat La Rényon épila Losséan indien. La prézanse fonnkézèz-la dan so landroi sinbolik i rapèle anou koman la mémoir lésklavaj i gatüre bann kontinan épila la poézi i gaingne tonbe in léspas po la rokonéssanse, po artrouve la dinité.

Jordi, Départman La Rényon èk lo müzé istorik Villèle i di aèl granmèrsi.